TÜRK’TE MÜZİK KÜLTÜRÜ: SESİN, AHENGİN VE TİNİN KOZMİK DİLİ

Giriş: Kozmik Titreşimden Tin Gıdasına Ses

“Vücûdun besini ağızdan, rûhun besini ise kulaktan gelir.”
— Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig

“Türküsüz gün batmaz / Ozan, ozanın kardeşidir / Ozan ölürse de; türküsü kalır / Cırsız kün batmaz / Cırcı, cırçıga kama / Cırcı ölse cır kalır”
— Nart Türk Atasözü

Türk kültür ve inanç sisteminde ses, ahenk ve müzik; yalnızca estetik birer eğlence unsuru değil, evrenin ve kozmosun kurucu özü, Gök-Tanrı inancının ontolojik bir tezahürüdür. Eski Türk dünyasından bugüne uzanan bu köklü gelenekte türkü; sözün, sevginin ve özün billurlaşmış halidir. Nitekim ata sözlerinin de belirttiği gibi, “Türküsüz Türk olmaz, türküsüz hayat yaşanmaz.”

Fuzuli Bayat’ın ifade ettiği gibi, “Şaman, doğuştan şairdir, iyi bir hatiptir. Olağanüstü tasavvur gücü sayesinde hastaya sanatsal dilin kudretiyle tesir etmeye çalışan insandır; çünkü güzel ruhlar güzel sözleri severler.” Albert Einstein’ın “Bizler yavaşlamış ses ve ışık dalgalarıyız, kozmosa ayarlanmış yürüyen frekanslar demetiyiz. Bedenlerimiz ruhlarımızın müziğini çaldığı enstrümanlardır” tespiti, Türklerin binlerce yıldır sezgi yoluyla kavradığı evrensel hakikatin modern fizikteki yankısıdır. Nikola Tesla’nın “Evrenin gizemini anlamak istiyorsanız, enerji, frekans ve titreşim cinsinden düşünün” sözü de bu kadim inancın bilimsel izahıdır.

1. Eski Türk İbadet ve Kozmolojisinde Ses, Titreşim ve “Totur” (Tanrısal Enerji)

Eski Türk Göktengri inancında canlı ve cansız her şeyin bir ruhu, kutu, tini (bilinci) mevcuttur ve her varlık kendi dilinde konuşur, yani titreşir. Hun Türkleri bu kozmik enerjiyi “Totur” (Tengri Teyri / Tanrı’nın bahşettiği enerji) olarak adlandırmışlardır. Her şeyin özünde bu Tanrısal enerjinin (Tanrısal öz bilinç) bulunduğuna inanmışlardır.

Hun Türkleri şifa ve yakarış dualarında şöyle seslenirlerdi:

(Tengri) Teyri ongartsın / (Tengri) Teyri angartsın / Toturdan ülüş atsın...
(Tanrı iyi yapsın, Tanrı kendine getirsin, Enerjiden ikram etsin)

Sika-Yakut inancında ve Gök-Türk çağı ritüellerinde Gök-Çarkı Uzay-Zaman döngüsünün şifa verici gücüne inanılırdı. Şifa dualarından biri şöyledir:

“Teyri omgarthın, Teyri angarthııı, Sausuznu çarhın oynathın! Üçden üçnü açıuçu, toğuzdan toğuz cayıuçu...”
(Tanrı kendine getir, çarkını oynat, sönmüş bedeni yeniden canlandır! Üçten üçü açan, dokuzdan dokuz saçan, Tanrı iyiliğe yönelt.)

Modern kuantum mekaniği, sicim teorisi ve elektrofizik bugün evrendeki her şeyin birbiriyle bağ ve özbilince sahip olduğunu, belirli frekanslar etrafında hareket ettiğini savunurken; Türkler bunu bin yıllar önce Totur ve Gök-Çarkı tasavvurlarıyla açıklamışlardır. Blacking’in (1992) belirttiği gibi, belirli ritim, ton, melodi ya da tını kalıpları, kültürel olarak uyum sağlamış icracı ve dinleyicilerde –hatta böyle bir hazırlığı olmayanlarda bile– fizyolojik tepkilere yol açabilmektedir. Bu tespit, Türklerin “Totur” aracılığıyla hastaya “frekansla” müdahale ettiği kadim şifa pratiğinin modern bilimsel yankısıdır.

2. Şaman (Kam), Baksı ve Çalgının Mitolojik Kökleri

En eski Saka-Yakut Tanrı öğretisinde Tanrı’nın en sevdiği sesler; ağız kopuzu, normal kopuz, gırtlak sesi, zil-çıngırak sesleri ve tüngür adı verilen şaman davuludur. Bu seslerin ortak özelliği ritmik ve titreşimsel olmasıdır. Şifacı şamanlar bu sesler vasıtasıyla trans haline geçerek hastaları tedavi etmiş, doğa ve evrenle iletişim kurmuştur. Lewis (1999), trans halinin genellikle vurmalı çalgılarla, tekrarlayan, yüksek sesli ve basit iki notalı ritimlerle tetiklendiğini gözlemlemiştir; tekrarlayan vücut hareketleri ve ilahiler de bu süreçte önemli rol oynar. Şamanın davulu, onun “sesi”dir; ata ruhlarının duyabileceği tek çağrı enstrümanıdır. Kopuz ise İslam öncesi Anadolu Şaman geleneğinde kutsal bir çalgı olarak kabul edilmiş, cem ritüellerinde “Zakir”in adeta diğer yarısı olarak tanımlanmıştır. Alevi-Bektaşi geleneğinde saz, “Telli Kur’an” adıyla anılmış; yalnızca cemlerde ve muhabbet erkânında çalınarak kutsal bir kimlik kazanmıştır.

Ateş Kültü ve Şamanik Tedavinin Ritüel Araçları

Kamların inancına göre ateş her şeyi temizler, kötü ruhları kovar. VI. yüzyılda Batı Gök Türk hakanına gelen Bizans elçileri, kötü ruhları kovmak için ateşler arasından geçirilmişlerdi. Bu inancın izleri Müslüman Türklerde de yaşamaktadır: Başkurtlar ve Kazaklar bir yağlı paçavrayı tutuşturup hastanın çevresinde “alas, alas” diye dolaştırırlar; buna “alaslama” denir ve Anadolu Türkçesinde “alazlama” şeklinde yaşamaktadır. “Ateş olmayan yerden duman çıkmaz” atasözü, şamanik tedavi geleneğinde “ateş ve duman (tütsü) olmadan hastalığın çıkmayacağı” anlamını taşır.

Şaman ve kamlar transa geçmek için ateşe üzerlik tohumu, ak günlük ağacı sakızı (Boswellia) ve ataman otu gibi bitkisel tertipler atarlar. Vücutta “üçüncü göz” olarak tabir edilen çakra, bu tütsü sayesinde aralanır ve şaman hastalığı teşhise ve tedaviye çalışır. Üzerlik tohumu (Peganum harmala), içerdiği harmin, harmalin ve harmol gibi indol alkalotileri sayesinde etki gösterir. İslam sonrası Türk tasavvufi geleneği bu şamanik pratiği sürdürmüş, üzerlik tohumunun yanına kargı kamışından yapılan neyi de eklemiştir. Bugün dahi Anadolu’da üzerlik, nazar ve kötü ruhlardan korunmak için evlerin kapılarına asılmakta, tohumları tütsü olarak kullanılmaktadır.

Geyik ve Taşıyıcı Motifler

Eski Türk inanç ve sanatında geyik motifi kutsaldır. Geyiğin boynuzları Hayat Ağacı’nı simgeler ve göğe (Tanrı katına) uzanır. Geyiğin iyi ruhları sırtında taşıdığına inanılmıştır. Bu inanç zamanla kurganlarda atlara, dağ keçilerine ve İslam sonrasında boynuzlu koç başlı mezar taşlarına evrilmiştir. Savaşlarda kullanılan Türk karay ve boruları, geyik sesini taklit eder. Yazıtlardaki “Bengü Cır” (Ebedi İlahi Koro / Tanrısal Senfoni) kavramı, göğe yükselen bu kutsal seslerin ve tınıların sembolüdür.

3. Çalgıların İyesi Kambar Ata ve “Kambersiz Düğün Olmaz”ın Mitolojik Kökeni

Türk dünyasında müziğin ve çalgının kutsallığı, yalnızca Şaman ritüelleriyle veya İslam sonrası hekimlerin makam teorileriyle sınırlı değildir. Bozkırın sözlü kültüründe, çalgıları ve onları icra edenleri koruyan özel bir “iye” (koruyucu ruh) figürü vardır: Kambar Ata (Kamber Ata, Baba Kambar, Gammar Baba). O, yalnızca at sürülerinin değil, aynı zamanda müzisyenlerin, ozanların ve çalgıların da piridir.

Kambar Ata, Sibirya Türklerinin Tengricilik inancında atları koruyan ruh olarak görünür. Adı Kırgızlarda Kambarkan, Kazaklarda Jılkışı Ata Kambar, Türkmenlerde Baba Kambar veya Gammar Baba olarak anılır. Kırgız inancında o, “sesin ve müziğin iyesi” olarak kabul edilir; Türkmenler arasında iki telli çalgı dutarın yaratıcısı, koruyucusu ve piri olarak bilinir. Bazı anlatılarda ise ilk kopuz ezgisini bulan bilge kişi olarak tasavvur edilir. “Ata” unvanı, ona duyulan saygının bir ifadesi olarak “meslek piri, manevi rehber” anlamını taşır. Kambar Ata’nın adı, “Kam” (şaman) köküyle de ilişkilendirilir; bu bağ, çalgıcının yalnızca bir eğlence ustası değil, aynı zamanda kam/şaman gibi kutsal bir işlevi sürdüren kişi olduğunu gösterir.

Anadolu’da yaygın olarak kullanılan “Kambersiz düğün olmaz” deyimi, halk arasında çoğu zaman “gereksiz ama onsuz da olunamayan kişi” gibi yanlış bir anlamda kullanılır. Oysa deyimin kökeni, Kambar Ata kültüne dayanır. Anadolu Oğuzları, Orta Asyalı soydaşları gibi Kambar Ata’yı tanıyor olmalıdır ki, bu sözle Baba Kambar’ın müzisyenlerin koruyucusu olduğuna işaret etmişlerdir. Deyim, özünde “Bir düğünde mutlaka bir çalgıcı, bir ozan, bir müzisyen bulunmalıdır; çünkü düğünü düğün yapan, Kambar Ata’nın himayesindeki o sestir” anlamını taşır. Düğün gibi geçiş ritüellerinde müzisyenin bulunması, tıpkı şamanın hastayı iyileştirirken ritmik seslerle tinler âlemine köprü kurması gibi, topluluğun kozmik düzenle bağını yeniden tesis etme işlevi taşır.

4. Türkçede Müzik, Şiir ve İcracı Terminolojisi

Türk lehçelerinde müzik, türkü ve icracı adları oldukça zengindir:

· CIR / YIR / IR: Koşma, türkü, hava, gazel, musiki. (Örn: Cırlamak: Şarkı söylemek; Cırcır böceği: Şarkı söyleyen böcek). Eski Uygur metinlerinde bu terennümlere “yır” denildiği, bugün birçok Türk lehçesinde “cır” şeklinde ve chant karşılığı olarak kullanıldığı görülmektedir. Dîvânu Lugâti’t-Türk’te türkü söylemenin karşılığı olarak “ır” ve “yır” fiilleri kullanılmıştır.
· ÇUR: Hayvan sağılırken sütün kapta çıkardığı ses veya sert bir nesne üzerine tırmalanarak çıkarılan ses. Bengü Çur / Bengü Cır (Ebedi ilahi koro).
· CORGO (Rahvan): İki sağ ve iki sol ayağını sarsmadan ahenkle yürüyen at yürüyüşü; mecazen şair, şarkıcı, söz ustası anlamına gelir.

Kayçı: Destan Anlatıcısından Şamanik Köprüye

Altay Türklerinde kahramanlık destanlarına “kay-çörçök”, destan anlatıcısına da “kayçı” adı verilir. Bu iki terimin türetildiği “kay” kelimesi, insanın göğsünden çıkan sese verilen addır; destan söylemek de “kayla-” fiiliyle ifade edilir. Kayçılar, destanları çoğunlukla manzum olarak icra ederler; uzun av geceleri, bayramlar, düğünler ve eğlencelerde destan söylerler. Kayçılık geleneği ile şamanlık arasında sıkı bir bağ vardır: Aynı zamanda “kam” olan kayçılar “kam-kayçı” olarak adlandırılır. Şaman ile destan anlatıcısı arasındaki bu eşitlik, ozanın köken itibarıyla Kam/Şaman ve Kayçı geleneğine dayandığını gösterir.

5. Ozanlık, Aşıklık ve Abdallık: Etimolojik ve Kültürel Süreklilik

Türk halk edebiyatında ozan, sadece türkü yakan bir icracı değil; boyun tarihini, acılarını, göçlerini ve mitolojisini ezberden gelecek nesillere aktaran bir hafıza merkezidir. Kitab-ı Korkut’ta ozan, “kolça kopuz götürüp ilden ile beğden beğe gezer; er cömerdin er nakesin ozan bilir” sözleriyle tanımlanır. Ozanın elindeki kopuz, tıpkı Şaman’ın tüngürü gibi bu dünya ile öte âlem (tinler âlemi) arasında bir köprüdür. Kopuzun Korkut Ata (Dede Korkut) tarafından icat edildiğine ve kutsal olduğuna inanılırdı. İslamiyet’ten önce şaman, baksı, kam gibi adlarla anılan icracılar, İslamiyet’in kabulüyle birlikte “ozan” ve “âşık” adlarını almış; eski işlevlerini büyük ölçüde korumuşlardır. Ozanların kopuzlarını çalmaya başlamadan önce öpmesi, icra bittikten sonra tekrar öperek yerine koyması, çalgıya duyulan saygının somut bir göstergesidir.

“Abdal” Sözcüğünün Eftalit Kökeni

Türkü söyleyen halk ozanlarına, yazdığı şiirlerle halkı aydınlatan erenlere “Aşık, Ozan” denildiği gibi Türkçede “Abdal” da denilmektedir. Abdal sözcüğü, köken olarak Hun Türklerine dayanmaktadır. Ak Hun İmparatorluğu (Baktriyaca: ηβοδαλο) Ebodalo; İslam kaynaklarında Heytal, Bizans kaynaklarında Eftalit, Çin kaynaklarında Ak Hiung-nu, Hint kaynaklarında ise Sveta-Hūna olarak geçer. Fuat Köprülü, Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi’ndeki “Abdal” maddesinde, Eftalit veya Abdalların milâdın V-VI. asırlarında Orta Asya tarihinde mühim roller üstlendiklerini belirtmiştir. Köprülü’ye göre “Eftalit veya Akhun diye bilinen kavmin adının da aslında Abdal veya Aptal olduğu iddiası kolaylıkla reddedilemez. Nitekim bugünkü Yakutçada erkek şamanların lâkabı olarak kullanılan abidal kelimesi de bu hususu doğrular mahiyettedir”. Bu tespit, Abdallığın köken itibarıyla Kam/Şaman geleneğine uzandığını ve “Abdal”ın yalnızca bir derviş tipi değil, aynı zamanda şamanik bir kimliğin İslam sonrası Türk dünyasındaki devamı olduğunu göstermektedir.

Dombra Efsanesi ve Tarihin Sırları

Bir Türk efsanesine göre dombra, tarihin sırlarını saklayan büyüklüklere ve akustik yapıya sahiptir:

“Dombranın karnına dokuz ayrı tarihname konulmuş ve o tarihnameler çıkmasın diye dokuz tane perde konulmuş. Bu nedenle dombranın karnı büyümüş, boynu ise incelmiştir. Daha sonra bu tarihî sırlardan haberi olan bir yaşlı adam dombıranın kulağını delerek, dinlenen; telini takarak, konuşan hale getirmiştir.”
— (Fatma Ahsen Turan – Adiyeva Pakizat Minavarkızı)

Dombıranın perdelenme yapısı ile Türk inancındaki “dokuz kat gök” ve kozmolojik evreler arasında doğrudan sembolik bir bağ bulunmaktadır. Çalgı, sadece ses çıkaran bir araç değil, evrenin kronolojisini ve mitolojisini nakleden yaşayan bir arşivdir.

6. Aşk, Işık, Ozan, Aşık: Etimolojik Kökler ve Tinin Ateşi

Türk kültüründe aşk kavramı, Arapçadaki aşeka (zehirli sarmaşık) kökünden ziyade “Işık” kelimesinden türetilmiştir. Eski Türklerde iyi ve güzel olaylar aydınlıkla ve ışıkla anlatılırdı; Oğuz Kağan’ın doğuşu dolayısıyla “Ay Kağan’ın gözleri aydın oldu, renklendi” denirdi. Bozkurt’un gök ışığının içinde Oğuz Kağan’ın çadırına inmesi, ışığın Tanrı işareti olduğunu ispatlar. Bu nedenle Türkler, bilgelik ışığını taşıyanlara Aşık (ışık taşıyan), yanarak ozlaşanlara Ozan ve ışık saçan/karanlıkları aydınlatanlara Aydın demişlerdir:

· Issığ > Işık > Aşk > Aşık
· Od (Ateş) > Oz > Ozan > Aydın

Kam ve şamanların ateş kültü etrafında dönerek kendinden geçmesine Türkler “ozlaşmak” (yanarak Tanrı katına erişmek) demişlerdir. Harezm-Kıpçak Türk atasözü bunu açıkça ifade eder: “Kimün içinde Tengri otı/ışkı bolsa, kişiler otındın neteg korkar...” (Kimin içinde Tanrı ateşi/aşkı olsa, insanların vereceği zarardan korkmaz). Aşkı ışığa benzettiklerinden olsa gerek, ışık etrafında dönen yusufçuk böceğine Türkler, kam ve şamanların ateş etrafında dönmelerinden esinlenerek “pervane (dönen)” tabirini kullanmışlardır. Hoca Ahmed Yesevi, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal ve Ali Şir Nevai gibi erenler eserlerinde ilahi aşkı hep “ışık” sembolüyle dile getirmişlerdir:

“Gönlüm düşdi bir sevdâya / Gel gör beni ‘ışk n’eyledi...” — Yunus Emre

“İşitin ey yarenler, aşk bir güneşe benzer, / Aşkı olmayan gönül sanki bir taşa benzer.” — Yunus Emre

Ozanlığın okulu ve diploması olmaz; ozanlar içindeki ışığı ve yangını sazı ile sözü ile topluma yansıtır. Türk töresi gereği ozan konuşunca kağan bile susar; çünkü ozanın her sözünde bilgelik ve hikmet yatar. Ozanların parayla pulla, makamla işi olmaz; onların makamı milletin yüreğidir ve öz kültürüdür.

7. İslamiyet Sonrası Dönemde Müzikle Tedavi (Musiki-Tıp İlişkisi)

İslamiyet’in kabulünden sonra Baksı geleneğiyle devam eden şifacılık, büyük Türk-İslam alimleri ve hekimleri tarafından ilmî temellere oturtulmuştur. Zekeriya Er-Razi (854–932), Fârâbî (870–950) ve İbn Sînâ (980–1037), müziğin özellikle psişik hastalıkların tedavisindeki yerini kesin kurallara bağlamıştır. Fârâbî’nin Musiki-ul-Kebir eserinde makamların ruha etkileri şu şekilde sınıflandırılmıştır: Rast makamı sefa ve neşe, Rehavi beka ve sonsuzluk, Hüseyni sükûnet, Saba cesaret ve kuvvet, Isfahan güven hissi, Uşşak gülme ve neşe, Zirgüle uyku verir. İbn Sînâ’ya göre ses, varlığımız için zaruridir ve ahenkli sesler insan ruhu üzerinde derin izler bırakır. Selçuklu dönemindeki Gevher Nesibe Darüşşifası’nda hastaların su sesi ve müzikle tedavi edilmesi bu geleneğin somut uygulamasıdır. Osmanlı döneminde Şuuri Hasan Efendi’nin Ta’dilü’l-emzice (1677) adlı eserinde belirli makamların belirli hastalıklara iyi geldiğini kaydetmesi, geleneğin devamlılığını gösterir.

Günümüzde yapılan deneysel çalışmalar da bu kadim bilgiyi doğrulamaktadır. Erdal vd. (2018), on farklı makamın kalp atış hızı değişkenliği üzerinde farklı düzeylerde fizyolojik ve psikolojik etkileri olduğunu ortaya koymuştur. Randomize kontrollü bir çalışmada (Gulmez vd., 2023), Hicaz ve Hüseyni makamlarını dinleyen katılımcıların anksiyete düzeylerinde anlamlı bir azalma tespit edilmiş; Hüseyni makamının kontrol grubuna kıyasla istatistiksel olarak anlamlı bir fark oluşturduğu görülmüştür.

Sonuç

Türk kültür ve inanç inşasında müzik; maddi bedeni ve tinsel ruhu bir arada tutan ilahi bir köprüdür. Şaman davulunun ritminden kopuzun tellerine, gırtlak sesinden bozlak ve makamlara, Kayçı’nın destanından Abdal’ın nefesine kadar her tını, evrensel frekansın Türk ulusunun tinindeki tezahürüdür. Sokrates’in “Müzik ruhun gıdasıdır”, Shakespeare’in “İçinde müzik olmayan insan güvenilmezdir” sözleri; Yusuf Has Hacip’in “Rûhun besini kulaktan gelir” hikmetiyle birleştiğinde şu sarsılmaz hakikat ortaya çıkmaktadır:

Türküsüz Türk olmaz, türküsüz hayat yaşanmaz.

Fatih Mehmet Yiğit
Türkolog, Şair, Yazar, Ozan

Kaynakça

· Akbaş, S. (2024). Performansın evreleri, içerikleri ve müzik bağlamı bakımından Türkiye’de Neo-Şamanlık ritüeller. Sosyolojik Düşün, 9(3), 340-365.
· Arslan, F. (2014). Müzik terapi tarihimizin önemli kaynaklarından Fârâbî’nin el-Mûsîka’l-Kebîr’i. DergiPark.
· Bayat, F. Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
· Beydili, C. Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. Yurt Yayınevi.
· Blacking, J. (1992). How Musical Is Man? (akt. Akbaş, 2024).
· Dilek, İ. “Altay Türk Kayçılık Geleneği ve Kayçı N. U. Ulagaşev”. TDK Türk Dünyası İncelemeleri.
· Elçin, Ş. (2011). Halk Edebiyatına Giriş.
· Erdal, B., vd. (2018). Tarihi Türk müziği makamlarının fizyolojik ve psikolojik etkileri üzerine bir araştırma. Bildiri Tam Metin Kitabı.
· Fârâbî. Kitâbü’l-Mûsîkî el-Kebîr.
· Gulmez, H., et al. (2023). Effects of maqams in music on anxiety. Altern Ther Health Med, 29(4), 240-245.
· İbn Sînâ. Kitâbü’ş-Şifâ (Müzik bölümü).
· Karakurt, D. Türk Söylence Sözlüğü.
· Kâşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti’t-Türk. (Çev. Besim Atalay). Ankara: TDK.
· Köprülü, F. (1935). “Abdal”. Türk Halk Edebiyatı Ansiklopedisi. İstanbul: Burhaneddin Basımevi; ayrıca bkz. TDK Kurultay Bildirileri (1988).
· Kurt, S. (2018). Alevi-Bektaşi inancında “Telli Kur’an” olarak saz. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, (24).
· Lewis, I. M. (1999). Ecstatic Religion.
· Minavarkızı, A. P., & Turan, F. A. (2016). Türk halklarının folklorunda müzik aletleri ve onlarla ilgili mitik anlatılar. Bilig, (78), 309-326.
· Radloff, W. Türklük ve Şamanlık (akt. Yiğit, 2017).
· Şuuri Hasan Efendi. Ta’dilü’l-emzice (1677).
· Turabi, A. H. “el-Mûsîka’l-Kebîr”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. 31.
· Yiğit, F. M. (2017). “Türk Kam Şaman Tedavi Geleneği ve Ateş: ‘Olmayan Yerden Duman Çıkmaz’”. Kişisel Blog.
· Yiğit, F. M. (2018). “Aşk, Işık, Ozan, Aşık Kavramlarının Etimolojik Kökeni”. Kişisel Blog.
· Yiğit, F. M. (2025). “‘Abdal’ Sözcüğünün Etimolojik Kökeni ve Türk Kültüründeki Yeri”. Kişisel Blog.
· Yiğit, F. M. Türk Kültür ve İnancında Ses, Ahenk ve Müzik (Yayınlanmamış Araştırma Notları, 2022-2026).
· Yunus Emre. Divan. (Haz. Mustafa Tatçı). Ankara: MEB Yayınları.
· Yusuf Has Hacip. Kutadgu Bilig. (Çev. Reşit Rahmeti Arat). Ankara: TDK.
· “Kambar Ata”, Vikipedi; “Kambar Ata Kimdir?”, Efsane.net; “Kambersiz Düğün Olmaz Deyimi”, Ticarihayat.com.
· “Kopuz”, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
· TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, “Örenlerin Bitkisi: Üzerlik” (Peganum harmala). 

Resimler:







































































Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar