Şeref Han'ın Şerefnamesi'nde Oğuz-Türk Köken Bağı ve Kürt Bey İsimlerindeki Türkçe Kökenli Adlar

Öz

Bu çalışma, 16. yüzyıl Osmanlı-Safevî sınır bölgesinin önemli devlet adamı ve tarihçisi Şeref Han Bitlisî'nin (1543–1603) Şerefname adlı eserinde Kürtlerin kökenine dair sunduğu Oğuz-Türk bağını ve eserde geçen Kürt beylerine ait Türkçe kökenli adları incelemektedir. Şeref Han, eserinde Kürtlerin kökenini Oğuz Han'ın Büğdüz boyuna ve Efrasiyab'a (Alp Er Tonga) bağlamakta; ayrıca Dahhak'ın zulmünden kaçarak dağlara sığınan toplulukların zamanla dillerini ve kültürlerini yitirdiklerini anlatmaktadır. Çalışmada, Şerefname'de yer alan Kürt bey isimlerinin önemli bir bölümünün Türkçe kökenli olduğu (Hezar, Alp, Ergun, Uğur, Turan, Tuğrultekin, Buri, Karakuş, Teymur, Budak, Bayram, Bay Sungur, Saruhan, Karahan, Timurhan, Kılıç, Beyke, Duman, Atak vb.) ortaya konulmakta; bu durumun eserdeki Oğuz-Türk köken teziyle tutarlılığı değerlendirilmektedir. Ayrıca eserdeki boy, aşiret ve beylik yapılarının farklı kökenlere dayandırılması, dil ve mezhep farklılıkları bağlamında sosyolojik bir değerlendirme yapılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Şerefname, Şeref Han Bitlisî, Oğuzlar, Büğdüz boyu, Efrasiyab, Alp Er Tonga, Kürt beyleri, Türkçe kökenli adlar, ad bilim.

---

Giriş: Şeref Han Bitlisî ve Şerefname

Şeref Han Bitlisî (1543–1603), 16. yüzyılda yaşamış Bitlis emiri, devlet adamı ve tarihçidir. Şerefname ise onun tarafından 1597 yılında Farsça olarak kaleme alınan ve Kürt tarihi üzerine yazılmış ilk kapsamlı klasik kaynak eserdir. Emîr Şerefeddin Han b. Şemseddin b. Şeref Han, 20 Zilkade 949'da (25 Şubat 1543) Kum yakınlarındaki Kerehrûd'da doğdu. Bitlis'in yerel beyi iken Safevî Devleti'ne iltica eden Şemseddin Bey'in oğlu olup annesi Bayındır boyundan Erzincan hâkimi Emîr Han Musullu'nun kızıdır. Şeref Han, hayatı boyunca hem Safevî hem de Osmanlı saraylarında üst düzey görevlerde bulunmuş devlet adamı ve tarihçidir.

---

Şerefname'ye Göre Kürtlerin Kökeni: Oğuz Büğdüz Boyu ve Efrasiyab (Alp Er Tonga)

Şeref Han, Şerefname adlı eserinde Kürtlerin soy itibarıyla belirli bir soya mensup olmadıklarından, Hükümdar Cemşid'den sonra İran ve Turan tahtına oturan beşinci hükümdar Dahhak'ın iki omzu arasında çıkan kansere benzer bir çıbanın sürülmesi için öldürülmekten, boğazlanmaktan, başları kesilmekten kaçarak dağlara ve engin yerlere dağılan insanların soyundan geldiklerinden bahsetmektedir (Sayfa: 19–21).

Şeref Han, Şerefname'nin ilerleyen bölümlerinde ise Loristan Kürt Atabeyi Ergun (Ergun sözcüğü Türkçe kökenli olup Er-Gün: Erken Gün, Güneş gibi Er/Savaşçı anlamına gelmektedir) Beyin yerine geçen Kürt Bey isimlerinde Efrasyab (Alp Er Tonga) adına rastlanılmaktadır (Sayfa: 45).

Efrasiyab (veya Afrasiyab), İran mitolojisinde ve Firdevsî'nin ünlü destanı Şehnâme'de Turan hükümdarı ve İran'ın baş düşmanı olarak bilinen efsanevî figürdür. Kâşgarlı Mahmud tarafından Dîvânü lugāti't-Türk'te Türk destan kahramanı Alp Er Tonga Efrasiyab olarak gösterilmiştir (Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 149–150). Moğol tarihçisi Alaaddin Ata Melik Cüveynî de Uygur Devleti'nin hükümdarlarının Efrasyap soyundan olduğunu yazmıştır. Aynı biçimde Oğuzların Kınık boyundan olan Selçuklu Hanedanı, Karahanlılar ve Harzemşahlar devleti de soylarını Alp Er Tunga'ya bağlamışlardır.

Şecere-i Terâkime'de Efrasiyab

Ebu'l-Gazi Bahadır Han, 17. yüzyılda yazdığı Şecere-i Terakime adlı eserinde Selçuklu Hanedanı'nın padişahlığı ele geçirmelerini anlatırken onların tavrını şöyle belirtir: "Selçuklu Hanedanı Türkmen olup, kardeşiz deyip, ile ve halka faydası dokunmadı. Padişah olunca, Türkmen'in Kınık uruğundanız, dediler ve padişah olduktan sonra Efrasiyab'ın bir oğlu Keyhüsrev'den kaçıp, Türkmen'in Kınık uruğunun içine varıp onda büyüyüp kalmıştır. Onlar biz onun oğulları ve Efrasiyab'ın neslinden oluyoruz deyip, atalarını sayıp, 35. göbekte Efrasiyab'a eriştirdiler" (Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i Terâkime, (Türklerin Soy Kütüğü) Hazırlayan Muharrem Ergin, sayfa 81).

Uygur halk kahramanlık destanlarından Uygur On İki Muqamlarından olan Irak Muqamının üçüncü destan kısmında yer alan "Yusuf-Ahmed"in şu destanında:

"Şahı alem, peķır esli,

Aprasiyap, Oġuz nesli,

İzdep keldim dildar vesli,

Yoktur candin teşvişları."

[Uygur On İkki Mukamı On İki, Irak, Şincang Helk Neşiryatı, Urumçi 1994, sayfa 14–15.] Aprasiyap'ı Oğuz nesli ile özdeşleştirir.

Osman Turan, İslam kaynaklarını incelemiş, bu kaynakların Karahanlıların, Koçu (İdikut) Uygur Devleti'nin ve Selçuklu Hanedanının Efrasiyab'a mensup olduklarını ifade ederlerken bu münasebetle, onu tarihi ve milli ananeye uygun olarak, Oğuzhan ile birleştirdiklerini belirtmiştir (Osman Turan, Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkâresi Tarihi, İstanbul, 1995, sayfa 81).

Şeref Han, Şerefname adlı eserinde Kürtlerin soy kökenlerini Oğuzhan Büğdüz (Büğdüz) boyuna bağlamaktadır (Sayfa: 27).

Kâşgarlı Mahmud (XI. yüzyıl) Büğdüzler'i Oğuz boyları listesinde sekizinci sırada zikreder ve damgalarının şeklini verir. Eserini Hindistan'da 1206 yıllarında yazmış olan Fahreddin Mübârek Şah'ın Türk kavimleri listesindeki Oğuz beyleri arasında Büğdüzler'in de adı geçmektedir. Reşîdüddin Fazlullah'ın (XIV. yüzyıl) Câmiʿu't-tevârîḫ adlı eserindeki tam ve daha tafsilâtlı Oğuz boyları listesinde Büğdüzler'in kardeşleri, taşıdıkları adın mânası, onkunları (totem kuşları), ülüşleri (şölenlerde koyun etinden yiyecekleri kısım) ve damgalarının şekli bildirilmiştir. Buna göre Büğdüzler, Oğuzlar'ın Üçok koluna mensup olup İgdir, Yıva ve Kınık boylarıyla birlikte Oğuz Han'ın altı oğlundan biri olan Deniz Han'dan gelmişlerdir. Büğdüz adının mânası "herkese karşı alçak gönüllü olan, yardımcı (hizmet edici)" demektir. Onkunları avcı kuşlardan çakır, ülüşleri koyunun "aşığlu" denilen kısmıdır. Eserini XV. yüzyılın birinci yarısında yazmış olan Yazıcıoğlu Ali'nin Selçuknâme'sindeki Oğuz boyları listesi de Câmiʿu't-tevârîḫ'ten alınmıştır. Câmiʿu't-tevârîḫ'teki "Türkler'in Tarihi ve Oğuz Han'ın Cihangirliğinin Hikâyesi" bölümünde de Büğdüzler'in adı geçer (Faruk Sümer, Oğuzlar, https://islamansiklopedisi.org.tr/bugduz).

Şeref Han, Şerefname adlı eserinde Dahhak'ın zulmüne uğrayan (Efrasiyab'ın soyundan gelen ve Perslerin esiri durumuna düşen Oğuz Türklerinin) öldürülmemek için uzun süre uygarlık meskûn yerlerden uzak kaldıkları, kendi kültür ve sanatlarını, uygarlık durumlarını, bilinen diyelek ve dillerini unuttukları için kendilerine özgü bir dil ve bağımsız birtakım durumlar ortaya çıkardıklarını; sonra alçak ovalara ve yüksek dağlara yayıldıklarını (Sayfa: 21) anlatır.

---

Şerefname'de Geçen Türkçe Kökenli Kürt Bey İsimleri

Şeref Han'ın Şerefname adlı eserinde geçen Türkçe kökenli Kürt Bey isimleri şunlardır:

Loristan Kürt Atabeyi Ebu Tahir'in beş çocuğundan üçünün adı Türkçedir: Hezar (Hazar), İlvagoş, Kızıl Atabey (Sayfa: 41).

Hezar Esfin'in çocuklarından birisinin adı Alani'dir (Türkçe: Alan fetheden anlamında, Oğuz Boyu Alanlar). Oğuz Kağan destanının Reşidüddin ve Ebülgazi varyantlarında Alan adı geçmekte ve her ikisinde de Yazır boyuna bağlanmaktadır. Aynı kaynağın devamında, Oğuznamelerde Kim Han'dan sonra gelen boylar sıralanırken Yazır boyu altında "Alan ve oğlu Bulan" ismine yer verildiği de belirtilmektedir (Togan, Zeki Velidi. Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznâmesi, Tercüme ve Tahlili adlı çalışması, 1982, s. 139–141).

Atabey Tekle bin Hezar (Hazar)-Esf: Tekle (Türkçe: Tek olan, Teke). Bu Bey anne tarafından Salgurlu ailesine mensuptur (Sayfa: 42). (Açıklama: Salgurlular, 1148–1286 tarihleri arasında İran'ın Fars bölgesinde hüküm süren Türk hanedanıdır. Hanedan adını yirmi dört Oğuz boyundan biri olan Salgur'dan (Salur) alır.) (Erdoğan Merçil, Salgurlular, TDV DİA İslam Ansiklopedisi, Ankara 2009, c. XXXVI, s. 29–31).

Atabey Şemseddin Alp Ergun (Sayfa: 44): Alp, Türkçede ulu, yüce, savaşçı anlamına gelmektedir. Ergun sözcüğü de Türkçe kökenli olup Er-Gün: Erken Gün, Güneş gibi Er/Savaşçı anlamına gelmektedir.

Atabey Yusuf Şah bin Alp Ergun (Sayfa: 44): Alp, Türkçede ulu, yüce, savaşçı anlamına gelmektedir. Ergun sözcüğü de Türkçe kökenli olup Er-Gün: Erken Gün, Güneş gibi Er/Savaşçı anlamına gelmektedir. Oğullarından birisinin adı Efrasiyab'dır (Sayfa: 45). (Efrasiyab: İskit/Saka Turan Hakanı Alp Er Tonga).

Atabey Efrasiyab bin Yusuf Şah (Sayfa: 45): (Efrasiyab: İskit/Saka Turan Hakanı Alp Er Tonga).

Atabey Nüsrettütddin Ahmed bin Yusuf Şah bin Alp Ergun (Sayfa: 47): Alp, Türkçede ulu, yüce, savaşçı anlamına gelmektedir. Ergun sözcüğü de Türkçe kökenli olup Er-Gün: Erken Gün, Güneş gibi Er/Savaşçı anlamına gelmektedir.

Muzaffereddin Efrasiyab Ahmed bin Yusuf Şah: Efrasiyab: İskit/Saka Turan Hakanı Alp Er Tonga (Sayfa: 47).

Uğur bin Şah Rüstem (Sayfa: 67): Uğur sözcüğü Türkçe kökenli olup uğur, baht, talih anlamına gelir. Oğuz/Oğur/Uğur ortak kökene sahiptir.

Eyyubiler Dönemi

Salahaddin Yusuf Bin Necmeddin Eyyub (Sayfa: 80): Oğulları; Salahaddin Yusuf, Seyfeddin Muhammed Ebu Bekir, Şemsüddevle TURAN (Türkçe: Turların, Türklerin yurdu anlamında) Şah, Seyfülislam Tuğrultekin (Tuğtekin), Şehin-Şah, Taculmüluk Buri (Türkçede Börü, kurt anlamında) (Sayfa: 83–84).

Salahaddin'in kardeşinin oğlunun adı (Türkçe) Karakuş'tur (Sayfa: 84). Salahaddin'in kardeşi Turan Şah (Sayfa: 84), Salahaddin'in kardeşi Tuğtekin (Sayfa: 86).

Erdalan Hükümdarları (Sayfa: 108–109)

Erdal sözcüğü Türkçe kökenli olup Er asker, savaşçı; dal: ağacın dalı, kolu; Er+Dal (Er/Savaşçı kolu, "Erkek dal", "yiğit dal" veya "soy ağacının erkek kolu / genç kimse", Er gibi dalan) anlamlarına gelmektedir.

Baba Erdalan (Sayfa: 108–109): Baba (Türkçe kökenli bir sözcük olup ata anlamındadır). Erdalan sözcüğü Türkçe kökenli olup Er asker, savaşçı; dal: ağacın dalı, kolu; Er+Dal (Er/Savaşçı kolu, "Erkek dal", "yiğit dal" veya "soy ağacının erkek kolu / genç kimse", Er gibi dalan) anlamlarına gelmektedir.

Beyke Bey (Sayfa: 110): Bey, Türkçe kökenli olup boy yöneticisi anlamındadır. Beyke, Türkçe kökenli olup boy yöneticisi Bey gibi Bey anlamındadır. Kök benzerliği (Eski Türkçe / Orta Asya): Eski Türkçe ve bazı Türk lehçelerindeki "biyke / bike" (hanım, bey kızı, soylu kadın) kelimesiyle ses benzerliği gösterir.

Surxap bey oğlu Saru (Sayfa: 113): (Türkçe sarı renk anlamında, ayrıca Türklerde Sarı: altın kağan, üst yönetici anlamındadır).

Erdelan Vilayet şehirleri (Sırucık, Karatak, Alan) Türkçe (Sayfa: 113). Dalam kalesi.

Sultan Ali Bey bin Surxap Bey (Sayfa: 114): Çocuğu Teymur Han (Teymur: Türkçe Demir/Timur; Han: Türkçe Kağan, yönetici anlamındadır).

Teymur Han Sultan bin Ali (Sayfa: 114): Çocuğu Teymur Han (Teymur: Türkçe Demir/Timur; Han: Türkçe Kağan, yönetici anlamındadır).

Teymur Han Sultan bin Ali'nin oğlunun adı Budak'tır (Sayfa: 115). Budak sözcüğü, Eski Türkçe būt "kalın dal, tomruk" sözcüğünden +Ak son ekiyle türetilmiştir; butık veya butak ("ağaç dalı") kelimesinden evrilmiştir. butık "ağaç dalı" [Uygurca (1000 yılından önce)]; butık/butak [Divan-i Lugat-it Türk].

Bahadinan Adıyla Tanınmış Olan İmadiye Hükümdarları

Emir Seyfeddin oğlu Bayrık (Sayfa: 139): Bayrık sözcüğü Türkçe kökenli olup buyruk sahibi, yönetici anlamına gelmektedir. Ayrıca bu sözcüğe yakın Bayındır Oğuz Boyu olup imar eden anlamına gelmektedir.

Hasan oğlu Pir Budak (Sayfa: 140): Budak sözcüğü, Eski Türkçe būt "kalın dal, tomruk" sözcüğünden +Ak son ekiyle türetilmiştir; butık veya butak ("ağaç dalı") kelimesinden evrilmiştir. butık "ağaç dalı" [Uygurca (1000 yılından önce)]; butık/butak [Divan-i Lugat-it Türk].

Kubad Beyin Kardeşi Bayram Bey (Sayfa: 142): "Bayram" sözcüğü, Eski Türkçe badrām (neşe, coşku, eğlence günü) kelimesinden Oğuz Türkçesindeki ses değişimiyle (d > y) türemiştir. Gerhard Doerfer gibi bazı Türkologlar ise kelimenin Farsçaya Eski Türkçeden geçtiğini savunur. Bu görüşe göre sözcük, Eski Türkçedeki "bay" (zengin, ulu) veya "bayra-" (sevinmek) kökleriyle bağlantılı olabilir. Oğuz grubunda (Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan) "bayram" olarak yerleşen sözcük, Kıpçak grubu dillerinde (Kazakça ve Kırgızca) ilk sesin değişmesiyle "meyram" veya "mayram" biçiminde yaşar.

Çemişgezek Hükümdarları Hakkında

"Çemişgezek Hükümdarlarının adları da, onların Türklerin çocuklarından ve torunlarından olduklarını kanıtlar" (Sayfa: 208–209).

Pertek Hükümdarları Hakkında

Bay Sungur (Sayfa: 217): "Bay Sungur" (bitişik yazımıyla Baysungur), Eski Türkçedeki "bay" (zengin, ulu, bey) ve "sungur" (doğan cinsinden yırtıcı bir av kuşu) sözcüklerinin birleşiminden oluşan Türkçe kökenli bir kelimedir.

Seqeman (Sakaman) Hükümdarları (Sayfa: 218)

"Sak" sözcüğü; "Er Erdemi" denilen Eski Türk Savaş Sanatında uyanık, gözü açık, etrafı kolaçan eden ve tetikte bekleyen gözcülere verilen askerî bir terim ve komuttur. "Saka" sözcüğü ise "dağ yamacı" anlamında kullanılır. "Saka" kelimesi, bir yönüyle "gözü açık, uyanık savaşçı" anlamlarını da ihtiva eder; Dîvânu Lugâti't-Türk'te de bu şekilde belirtilir. İskit Türklerinin diğer adı Sakalar'dır. Bizans İmparatoru İkinci Justinus tarafından M.S. 568'de Batı Göktürk İmparatoruna elçi olarak gönderilen Zemarkos'un yolculuğunu ve Türk Kağanı İstemi tarafından kabul edilişini anlatan tarihçi Menander, İskitlerle Türklerin aynı kavimden olduklarını ifade etmektedir. Menander'in gözlemlerine göre: Türkler önceleri "Saka" ismiyle anılmaktadır.

Buldukani Adıyla Yazılan Eğil Hükümdarları (Sayfa: 225)

Eğil, Türkçe kökenli olup eğlenilen, konaklanılan yer anlamına gelmektedir. Ayrıca Eğil: Eğmek, eğilmek anlamlarına da gelmektedir.

Emir Bulduk (Sayfa: 227): Bul- (bulmak fiili). Eski Türkçe döneminden beri (Orhun Yazıtları ve Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânü Lugâti't-Türk eserinden itibaren) dilde yer alan köklü bir fiildir. Bulduk sözcüğü Türkçe kökenli olup bulmaktan gelir.

Palo Hükümdarları (Sayfa: 231)

Emir Timurtaş: Timurtaş sözcüğü Türkçe kökenli olup demir ve taş sözcüklerinin birleşiminden meydana gelmektedir. Demir ve taş gibi sert ve güçlü yönetici anlamını taşımaktadır.

Saruhan Bey bin Muhammed Bey: Sarı, Türkçe kökenli olup sarı renk anlamında kullanılmaktadır. Ayrıca sarı, altın rengi kağanlık remzidir. Saruhan, Türkçede altın kağan anlamına da gelmektedir (Sayfa: 248).

Muhammed bin Duman Bey (Sayfa: 300): Duman sözcüğü, köken olarak Türkçenin en eski yazılı metinlerinde ve dönemlerinde karşımıza çıkan tuman (sis, bulut) sözcüğünden evrilmiştir. Tarihte bilinen en eski yazılı kaynaklardan biri olan 9. yüzyıl öncesine tarihlenen Irk Bitig eserinde "üzä tuman turdı, asra toz turdı" (yukarıda sis, aşağıda toz durdu) şeklinde geçmektedir. Yine 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un Dîvânü Lugâti't-Türk eserinde de yer almıştır.

Atak Beyleri (Sayfa: 305)

Atak sözcüğü Türkçe kökenli olup atmak fiilinden türemiştir. Atak: atılgan ve hızlı olan, ani saldıran, hücum eden savaşçı anlamına gelmektedir.

Budak Beyler (Sayfa: 312)

Budak sözcüğü, Eski Türkçe būt "kalın dal, tomruk" sözcüğünden +Ak son ekiyle türetilmiştir; butık veya butak ("ağaç dalı") kelimesinden evrilmiştir. butık "ağaç dalı" [Uygurca (1000 yılından önce)]; butık/butak [Divan-i Lugat-it Türk].

Baban Beyleri (Sayfa: 349)

Pir Budak bin Ebdal: Budak sözcüğü, Eski Türkçe būt "kalın dal, tomruk" sözcüğünden +Ak son ekiyle türetilmiştir; butık veya butak ("ağaç dalı") kelimesinden evrilmiştir. butık "ağaç dalı" [Uygurca (1000 yılından önce)]; butık/butak [Divan-i Lugat-it Türk]. Ebdal sözcüğü ise Eftalit Ak Hunların bir diğer adıdır.

Somay Beyleri (Sayfa: 370)

Gazi Qıran (Kıran): Kıran sözcüğü Türkçe kökenli olup kırmak, öldürülmek anlamında; düşmanlarına acımayan, kıran, öldüren hükümdar anlamındadır.

Budak Bey: Budak sözcüğü, Eski Türkçe būt "kalın dal, tomruk" sözcüğünden +Ak son ekiyle türetilmiştir; butık veya butak ("ağaç dalı") kelimesinden evrilmiştir. butık "ağaç dalı" [Uygurca (1000 yılından önce)]; butık/butak [Divan-i Lugat-it Türk].

Terkever Beyleri (Sayfa: 374)

Nasır Beyin çocukları: Karahan, Saruhan, Timurhan.

1. Karahan: Anlamı: "Ulu Han", "Koca Han", "Güçlü/Kudretli Han" veya renk sembolizminde kuzeyi ya da yüceliği temsil eden "Kara Han". Etimolojik kökeni: Türkçe kara (eski Türkçede sadece renk değil; büyük, ulu, güçlü, koca ve aynı zamanda yön olarak "kuzey" anlamlarına gelir) ve han (hükümdar, kağan) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur. Tarihi bağlamı: Türk tarihinde ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar devletinin adını da veren çok köklü bir unvandır. Türk mitolojisinde ve boy teşkilatında "Kara" ön eki, sıradanlığı değil; aksine ihtişamı, ululuğu ve köklülüğü ifade eder.

2. Saruhan: Anlamı: "Sarı Han" veya rengin ve ışığın simgelediği güç, aydınlık ve önderlik vasıflarını taşıyan lider. Etimolojik kökeni: Türkçe sarı (renk adı olmasının yanı sıra eski Türk kültüründe altın rengini, ışığı ve kutlu olmayı çağrıştırır) ve han kelimelerinin birleşimidir. Tarihi bağlamı: Anadolu Beylikleri döneminde Batı Anadolu'da (özellikle Manisa ve çevresinde) hüküm süren Saruhanoğulları Beyliği'nin kurucusu olan Saruhan Bey'den ötürü anıtsal bir yer edinmiştir. Türk boy geleneklerinde renk adlarıyla anılan hanlar (Kara Han, Sarı Han, Ak Han vb.) o boyun veya o ocağın simgesel yönünü ya da kurucusunun lakabını yansıtır.

3. Timurhan (Teymurhan): Anlamı: "Demir Han", iradesi ve gücü demir gibi sağlam olan hükümdar. Etimolojik kökeni: Türkçe temir / timur (demir) ve han kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. (Moğolca ve eski Türk lehçelerinde temür/timur demir demektir). Tarihi bağlamı: Türk-Moğol dünyasında "Demir" ismi ve unvanı, bükülmez iradeyi, askeri kudreti ve zırhlı gücü temsil eder. Tarihteki en büyük Türk-İslam cihan hâkimiyeti figürlerinden biri olan Timur (Emir Timur) adının han unvanıyla taçlandırılmış halidir.

Gelbaği Beyleri (Sayfa: 402)

Beyke Bey zamanında Ustaclu aşiretinin ileri gelenlerinden Abbas Aka isimli birisi Beyke Bey'e iltica etmiştir. Beyke Bey de bu adamı İlyas Akalın kızıyla evlendirmiş ve toprak vermiştir. Bu şahıs Türk olduğu, üzüm yetiştirdiği ve cömert olduğu ve insanları "gel bağa" diye davet ettiği için aşiretin adı Gelbaği olmuştur (Sayfa: 403).

Kılıç Bey bin Üveys Bey: Kılıç, Türkçe kökenli bir sözcük olup kılıç, çelikten yapılan, kın içinde bele takılan, uzun, düz veya eğri, ucu sivri, bir ya da her iki yüzü kesici olan ateşsiz bir silahtır.

---

Değerlendirme ve Sonuç

Şeref Han'ın Şerefname adlı eserinden anlaşılacağı üzere, Şeref Han eserinde Kürtlerin soy itibarıyla belirli bir soya mensup olmadıklarından, Hükümdar Cemşid'den sonra İran ve Turan tahtına oturan beşinci hükümdar Dahhak'ın iki omzu arasında çıkan kansere benzer bir çıbanın sürülmesi için öldürülmekten, boğazlanmaktan, başları kesilmekten kaçarak dağlara ve engin yerlere dağılan insanların soyundan geldiklerinden bahsetmektedir (Sayfa: 19–21).

Şeref Han, Şerefname'nin ilerleyen bölümlerinde ise Loristan Kürt Atabeyi Ergun (Ergun sözcüğü Türkçe kökenli olup Er-Gün: Erken Gün, Güneş gibi Er/Savaşçı anlamına gelmektedir) Beyin yerine geçen Kürt Bey isimlerinde Efrasyab adına rastlanılmaktadır (Sayfa: 45).

Efrasiyab (veya Afrasiyab), İran mitolojisinde ve Firdevsî'nin ünlü destanı Şehnâme'de Turan hükümdarı ve İran'ın baş düşmanı olarak bilinen efsanevî figürdür. Kâşgarlı Mahmud tarafından Dîvânü lugāti't-Türk'te Türk destan kahramanı Alp Er Tonga Efrasiyab olarak gösterilmiştir.

Şeref Han, Şerefname adlı eserinde Kürtlerin soy kökenlerini Oğuzhan Büğdüz (Büğdüz) boyuna bağlamaktadır (Sayfa: 27).

Şeref Han, Şerefname adlı eserinde Dahhak'ın zulmüne uğrayan (Efrasiyab'ın soyundan gelen ve Perslerin esiri durumuna düşen Oğuz Türklerinin) öldürülmemek için uzun süre uygarlık meskûn yerlerden uzak kaldıkları, kendi kültür ve sanatlarını, uygarlık durumlarını, bilinen diyelek ve dillerini unuttukları için kendilerine özgü bir dil ve bağımsız birtakım durumlar ortaya çıkardıklarını; sonra alçak ovalara ve yüksek dağlara yayıldıklarını (Sayfa: 21) anlatır.

Buradan hareketle Şeref Han'ın Kürt olarak tanımladığı topluluklar, Şehnâme'de geçen İran-Turan savaşında yenilgiye uğrayan ve dağlık alanlara çekilen, kökenleri Oğuzlara ve Efrasiyab'a dayanan, zamanla Fars dilinin ve kültürünün etkisinde kalan, dilini unutan ve öz kültürüne yabancılaşan toplulukların büyük bir kısmının köken itibarıyla Turani halklardan olduğu açıkça görülür.

Ad bilim açısından da Şerefname'de Kürt yönetici adlarında birçok Türkçe kökenli sözcük bulunması bu tezi doğrulamaktadır.

Bununla birlikte Şerefname'de Kürt beyliklerinden bahsedilen Sulemani (Süleyman'i) Beyliği soy itibarıyla Ümeyyeoğulları halifelerinin sonuncusu (Arap) Eşek Mervan'a dayanırken (Sayfa: 326), Sohran Hükümdarlarının soyu Arap Bedevilerinden Kelos isimli bir şahsa dayandırılmakta (Sayfa: 339), Dınbılı Beylerinin soyu Şam Araplarından İsa isimli bir şahsa dayandırılmaktadır (Sayfa: 385–386). Buna benzer birçok örnek vermek mümkündür; buradan da anlaşılacağı üzere Kürt toplulukları belirli bir soya bağlanmayan, değişik etnik topluluklardan oluşmaktadır.

Şerefname'de Kurmanç, Lor, Kelhur, Goran gibi soy olarak birbirinden bağımsız Farsçanın alt Lehçelerini konuşan topluluklar Kürt adı altında toplanmaya çalışılırken (Sayfa: 22) Zazalar, Kürt olarak kabul edilmez. Dınbılıler olarak kabul edilen Beylerinin soyu ise Şam Araplarından İsa isimli bir şahsa dayandırılmaktadır (Sayfa: 385–386).

Şerefname'nin birçok yerinde Kürtlerin çoğunluğunun Şafi ve Sünni olduğu özellikle vurgulanır. Aleviler ise Kızılbaş-Türkmen, hasım (düşman) olarak konumlandırılır. Günümüzde yapay Kürt Aleviliği inşa etmek isteyenlerin uydurduğu gibi Vefailikten ise söz edilmez. Bu da esere göre Kürt Aleviliğinin gerçekte var olmadığını, Alevi toplulukların Kızılbaş Türkmen olduklarını, günümüzde Kurmanç dilini konuşan Alevilerin aslında sonradan kürtleşen Kızılbaş Türkmen olduklarını açıkça ortaya koyar. Şerefname'de tıpkı İdrisi Bitlisi'nin yazdığı Selimname gibi Alevi olarak kabul gören Kızılbaş Türkmen düşmanlığını kutsar ve bununla övünür.

Yine eser incelendiğinde; aralarında soy, coğrafya ve tarih bağı ile süreklilik bulunmayan, birbirinden kopuk birçok feodal küçük yapı, kabile ve aşiret Kürt kimliği altında toplanmaya çalışılmıştır. Bu durum sosyolojik olarak Kürtlerin bir ulus olmaktan ziyade aralarında ortak bir soy ve tarihsel bağ bulunmayan birçok farklı topluluğun, kabile ve aşiretin karışımından oluşan bir yapı olduğunu göstermektedir.

Fatih Mehmet Yiğit - 15.11.2026

Kaynakça

· Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, s. 149–150.

· Ebülgazi Bahadır Han. Şecere-i Terâkime (Türklerin Soy Kütüğü). Hazırlayan: Muharrem Ergin, s. 81.

· Merçil, Erdoğan (2009). "Salgurlular". TDV İslam Ansiklopedisi. Ankara, c. XXXVI, s. 29–31.

· Sümer, Faruk. "Oğuzlar". TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/bugduz (Erişim tarihi: 2025).

· Şerefhan. Şerefname. Ant Yayınları: 48. Arapçadan çeviren: Mehmet Emin Bozarslan.

· Togan, Zeki Velidi (1982). Oğuz Destanı: Reşideddin Oğuznâmesi, Tercüme ve Tahlili. s. 139–141.

· Turan, Osman (1995). Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkâresi Tarihi. İstanbul, s. 81.

· Uygur On İkki Mukamı On İki, Irak. Şincang Helk Neşiryatı, Urumçi 1994, s. 14–15.