FATİH MEHMET YİĞİT

RUSLAR TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLEN BÜYÜK BAŞKURT TÜRK SOYKIRIMI

Başkurt Destanı

Eski zamanlarda, uzak şarkta yüksek ve karlı dağlarda "Başkurt, Nogay, Kazak, Kırgız" kavimleri bir tek babanın evladı olarak yaşıyorlardı. O vakit "Başkurt", "Nogay" ve diğer boy isimleri yoktu. Bir zaman bunlar arasında ihtilaf ve mücadele zuhur etti. Günlerin birinde bu kabile reisi ava giderken önünde bir kurt peyda oldu. Reis, bu kurdu takip ede ede cennet gibi ormanları ve nehirleri olan azametli dağlara geldi. O vakit Kurt birdenbire kayboldu. Reis anladı ki bu rehberlik eden Kurt, Tanrı tarafından bu kavme tayin edilmiş "Kut" yani talih idi. Reis geriye, şark diyarına vardı. Kavim ve kabilesini yanına alıp Ural Dağlarına getirdi. İşte diğer kardeşlerinden ayrılan bu kabileye "Başkurt" denildi ki "Kurdun baş olup getirdiği kavim" demektir.

(İnan, Abdülkadir, "Türk Rivayetlerinde Bozkurt", Makaleler ve İncelemeler, C. II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1987.)

26 Eylül: Başkurt Türk Halkının Ulusal Özgürlük Mücadelesinde Hayatını Kaybedenleri Anma ve Yas Günü

26 Eylül, 17. ve 18. yüzyıllarda Çarlık Rusyası’nın sömürgeci politikalarına, toprak gaspına ve zorla Hristiyanlaştırma baskılarına karşı direnen Başkurt halkının uğradığı katliamları, sürgünleri ve kayıpları anma günü kabul edilmektedir.

Yüz yıldan uzun süren bu dönemde Başkurtlar 8 büyük genel ayaklanma gerçekleştirmiş; askerî harekâtlar, doğrudan katliamlar, kıtlık ve sürgünler sonucunda nüfuslarının yarısını veya daha fazlasını kaybetmişlerdir.

Başkurtların fethinden beri ellerinde tuttukları mirasi toprak mülkiyeti hakları (Votçina / Yer-Su İmtiyazı), 1730'larda Çarlık Hükümeti ve Orenburg Sefer Heyeti (Ekspedisyonu) tarafından ihlal edilmiş; bölgede Rus maden tesisleri ile askerî kaleler kurularak kadim Başkurt toprakları peşkeş çekilmiştir. Bu durum, yüzyıl boyunca sürecek olan kanlı Başkurt isyanlarının en temel idari ve ekonomik tetikleyicisi olmuştur.

Başkurtların efsanevi millî kahramanı ve şairi Salavat Yulaev de 1773–1775 Yemelyan Pugaçev Hareketi'ne (İsyankar Destanı) liderlik ettikten sonra yakalanmış; ağır kabile cezaları ve kırbaçlamalardan geçirildikten sonra ömrünün 26 yılını Estonya'daki Baltık/Rogervik zindanında kürek mahkûmu olarak geçirerek 26 Eylül 1800 tarihinde hayatını kaybetmiştir.

Tarihi Olaylar ve Katliamlar

1. Seyantus Katliamı ve Bölgesel İmha (1736)

Ocak 1736’da Çarlık askerî yetkilisi A. İ. Tevkelev (aslen Çarlık hizmetine girmiş Tatar kökenli Kutlu-Muhammed Tevkelev), Orenburg Sefer Heyeti kapsamında Seyantus köyünün tamamen yok edilmesi emrini verdi. Dönemin resmî görevlisi ve olayın görgü tanığı tarihçi P. İ. Rıçkov, Orenburg Tarihi (İstoriya Orenburgskaya) adlı eserinde bu vahşeti şöyle aktarır:

"Köydeki binden fazla insan, kadınları ve çocuklarıyla birlikte vurularak ya da dragoon (ejder) askerleri tarafından süngülenerek öldürüldü. Bunun da ötesinde 105 kişi bir tahıl ambarına kapatılarak orada diri diri yakıldı. …Böylece Seyantus köyünün tüm sakinleri, kadınları ve çoluk çocuklarıyla birlikte tek bir gecede ateş ve silahla yok edildi, meskenleri ise küle çevrildi."

Bu olayın hemen ardından Tevkelev ve Albay Martınov komutasındaki müfrezeler; Balıkçı, Unlar ve Kır-Tanıp boylarının yaşadığı bölgelerde (günümüz Başkurdistan’ının Askin, Baltaç ve Karaidel ilçeleri) 51 köyü daha yakarak 2.000’den fazla insanı öldürdü.

Geniş çaplı harekâtlar devam etti:

I. K. Kirillov, B. L. Ostankov ve A. İ. Rumyantsev komutasındaki birlikler yaklaşık 500 köyü yaktı (yaklaşık 3.000 sivil öldürüldü).
1737’de L. Ya. Soymonov komutasında 30 köy (yaklaşık 900 kişi) yok edildi.
Haziran–Ağustos 1740 tarihlerinde ise 725 köy haritadan silindi.

2. Orenburg ve Sakmarsk İnfazları (1740)

General V. A. Urusov’un 1740 sonbaharında gerçekleştirdiği kitlesel cezalandırmalar Rıçkov tarafından belgelenmiştir:

Çengele Takma ve Asma: Karasakal İsyanı önderlerinden Alandzi Aygul ve 7 esavul dahil 11 kişi kaburgalarından çengellere takıldı; 85 kişi boynundan asıldı. (Alandzi Aygul, gözaltındayken 10 gün aç-susuz kalarak hayatına son verdiği için başı öldükten sonra kesilerek kazığa çakıldı).
Sakmarsk İnfazı (17 Eylül 1740): 120 kişinin kafası kesildi, 50 kişi asıldı, 301 kişinin ise kulakları ve burunları kesilerek sakat bırakıldı.
Nüfus Transferi ve Sürgün: İsyancıların dışında, kadın ve çocuklardan oluşan 8.380 kişi esir alınarak Rusya’nın iç vilayetlerine dağıtıldı. Cezalandırıcı birliklerden kaçarak Kazak ve Kalmık bozkırlarına sığınan binlerce Başkurt’un büyük kısmı ise yerel derebeylerince esir alınıp satıldı.

3. Zorla Hristiyanlaştırma ve Yakılarak İdam Edilenler

Çarlık kanunlarına göre Hristiyanlığı kabul eden birinin (Yeni Vaftizliler - Novokreşçennıye) tekrar İslam’a dönmesi ağır ibretlik cezalar gerektiriyordu. Bu dini baskılar ve zorla vaftiz politikaları, 1755 yılında Molla Abdullah (Baturşa) liderliğinde patlak verecek olan bir diğer büyük Başkurt-Tatar ortak ayaklanmasının da ana gerekçesini oluşturmuştur:

Toygildi Julyakov (Nisan 1738): Hristiyan olduktan sonra tekrar İslam dinine döndüğü tespit edilerek Yekaterinburg (Екатеринбург) şehrinde kendi çocuklarının gözü önünde diri diri yakıldı.
Kisyabika Bayryasova (Nisan 1739): Vaftiz edildikten sonra memleketi Başkurdistan’a üç kez kaçan bu Başkurt kadını, yakalanarak diri diri yakılma cezasına çarptırıldı. General L. Ya. Soymonov, 14 Mart 1739 tarihli onay belgesinde kararı şöyle imzalamıştı:

"Yakalansın vaftiz edilmiş ve Katerina adı verilmiş olan Başkurt kadını, Başkurdistan’a üç kez kaçtığı ve Hristiyan Dini’ni terk edip tekrar Müslüman olduğu için başkalarına ibret olsun diye ölümle cezalandırılsın — yakılsın ki, bundan sonra başkaları buna bakarak ders alsın."

Fatih Mehmet Yiğit

Kaynakça

Rıçkov, Pyotr İvanoviç (П. И. Рычков). Топография Оренбургская (Orenburg Topografyası) ve История Оренбургская 1730–1750 гг. (1730–1750 Orenburg Tarihi), St. Petersburg, İmp. İlimler Akademisi Yayınları, 1762 / Orenburg, 1896. (Seyantus katliamı ve General Urusov infazları hakkında dönemin birinci elden resmî görgü tanıklığı kaynakçası).
Akmanov, İrek Valiyeviç (И. В. Акманов). Башкирские восстания XVII - XVIII вв. (XVII. ve XVIII. Yüzyıl Başkurt Ayaklanmaları), Ufa: Kitap Yayınları, 1993 / 2016. (Başkurt isyanlarının kronolojisi, köy yıkımları ve insani kayıplar üzerine temel akademik çalışma).
Donnelly, Alton S. The Russian Conquest of Bashkiria 1552-1740: A Case Study in Imperialism (Başkurdistan’ın Ruslar Tarafından Fethi 1552-1740), Yale University Press, 1968. (Çarlık Rusyası’nın Orenburg Sefer Heyeti politikaları ve Kirillov/Tevkelev müfrezelerinin faaliyetleri).
Togan, Zeki Velidi. Başkurdistanın Tarihi (Başkurtların Tarihi ve Mücadelesi), İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981 / Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Başkurt isyanları, Rus sömürgeciliği ve yer-su mülkiyet haklarının gaspı üzerine birinci elden arşivsel çalışma).
Zatvornitskiy, N. M. / Polnoe Sobranie Zakonov Rossiyskoy Imperii (PSZRI). Российский Государственный Архив Древних Актов (RGADA - Rusya Devlet Eski Belgeler Arşivi), F. 248 (Senaat Belgeleri), Op. 3, D. 138. (Toygildi Julyakov ve Kisyabika Bayryasova hakkındaki mahkeme belgeleri ve yakılarak idam kararlarının orijinal arşiv kayıtları).
Gudoshnikov, M. A. & Kulşaripov, M. M. История Башкортостана с древнейших времен до наших дней (En Eski Zamanlardan Günümüze Başkurdistan Tarihi), Cilt 1, Ufa: Gilem, 2004. (Salavat Yulaev’in yaşamı, Rogervik sürgünü ve 26 Eylül anma gününün tarihi arka planı).
Noack, Christian. Muslims in the Volga-Ural Region: Identity and Community in the Russian Empire, Routledge, 2000. (İdil-Ural bölgesindeki Hristiyanlaştırma ve idari imha politikalarının analizi).
Frank, Allen J. Islamic Historiography and Bulghar Identity Among the Tatars and Bashkirs of Russia, Brill, 1998. (18. yüzyıldaki dini baskılar ve İdil-Ural bölgesindeki İslami kimlik direnişi).