FATİH MEHMET YİĞİT

Nuh’un Gemisi Afyonkarahisar Dinar-Sandıklı Arasında mı?

Antik kaynaklarda Nuh’un Gemisi’nin bugünkü Afyonkarahisar Dinar bölgesinde bulunan Frig kenti Apameia’ya indiğinden bahsedilir. Bu geleneğin en belirgin izleri, m.s. 2.–4. yüzyıllara tarihlenen Sibylla Kehanetleri (Oracula Sibyllina) ile Bizanslı kronik yazarı Ioannes Malalas’ın aktarımlarında görülmektedir.

Nuh’un Gemisi, bölgede basılan Roma Dönemi sikkelerinde ve antik mozaiklerde dört köşeli bir kutu/sandık şeklinde resmedilmiştir. Özellikle Roma İmparatoru Septimius Severus, Caracalla ve Severus Alexander dönemlerinde Apameia’da basılan tunç sikkelerde, üzerinde “NΩE” (Nuh) yazan küp/sandık biçiminde bir gemi ile içindeki Nuh ve eşi betimlenmiştir. İlginç olan ise; Nuh Tufanı sonrası geminin oturduğu Apameia antik kaynaklarda “Apameia Kibotos” olarak anılmaktadır. Yunanca Kibotos (κιβωτός) kelimesi “sandık, kutu, kasa” anlamlarına gelir. Afyon’un Sandıklı ilçesinin Dinar’a (Apameia) coğrafi yakınlığı göz önüne alındığında, Sandıklı adının bu “Kibotos / Sandık” kelime kökeninden ve gemi betimlemesinden mülhem türemiş olması kuvvetle muhtemeldir.

Frigya Efsanesi’nde Kral Midas’a rüyasında ilahi bir ses: “Durma, kalk. Topraklarında bir gemi çapası ara. Onun bulunduğu yere bir şehir kur. Bu şehir sana mutluluk getirecektir” der. Antik coğrafyacı Pausanias’ın aktardığına göre Kral Midas bu çapayı bulur ve şehre Yunanca çapa anlamına gelen Ankyra (Ankara) adını verir. (Ek bilgi: Ankara ismi aynı zamanda İskit Sakaların Kelt boyu Galyalılar tarafından da Ankara ve çevresine verilmiştir. Ankara sözcüğü Türkçe kökenli olup Ana-kara sözcüklerinin birleşmesinden türemiş Türkçe bir sözcüktür. Türkistandaki Türklerin kadim Anayurdu Baykal gölü Angara nehri ve efsanesi de Ankara isminin Türkçe köken bağını açıklar. Frigler erken dönemlerde Asyadan Anadolu ve Trakyaya gelip yurt tutmuş daha sonra Trakyadan Anadoluya göç eden İskit-Sakaların devamcısı proto-Türk soylu Trak(Türk) halklarındandır.)

Ankara Kalesinin bulunduğu tepede bulunan gemi çapasının, Nuh’un Gemisi’nin Frigya Apameia’sında (Afyonkarahisar Dinar) Karadut/Kumalar Dağı silsilesine oturmadan önce kopan veya sürüklendiği bölgede bıraktığı çapası olduğu yönündeki yerel-mitolojik anlatılar, Ankara ile Afyonkarahisar hattındaki tarihsel ve coğrafi bağla birbirini destekler niteliktedir.

Kuran-ı Kerim’de (Hûd Sûresi, 44. Âyet) Nuh’un Gemisi’nin oturduğu yer “Cûdî” (yüksek, cömert, bereketli yer/dağ) olarak geçer. Tevrat’ta ise (Yaratılış / Genesis 8:4) “Ararat Dağları” ifadesi kullanılır. İbranice metinlerdeki Ararat, belirli tek bir zirveden ziyade geniş bir bölgeyi/krallığı (Urartu/yüksek topraklar) betimlemektedir; kelime anlamı olarak “yüksek yerler” demektir. Dolayısıyla kutsal metinlerdeki bu ifadeler tek bir noktaya indirgenemez. Oysa antik çağ literatürü, filolojik bulgular ve bölgesel sikke/arkeoloji verileri incelendiğinde; Nuh’un Gemisi efsanesinin Frigya Apameia’sı (Dinar-Sandıklı hattı) ile doğrudan temas kurması tarihsel ve kültürel açıdan oldukça güçlü bir olasılıktır.

İster Ağrı, ister Cudi, isterse Afyon Dinar’da bulunsun; bu kültürel mirasın ve anlatıların tamamı Türkiye topraklarındadır. Yabancı ülkeler bu tür mitolojik ve dini temaları belgesel ve sinema projeleriyle devasa ekonomik değerlere dönüştürürken, Türkiye'nin bu potansiyeli yeterince işleyememesi önemli bir eksikliktir. Tanıtım, kültür turizmi ve inanç turizmi stratejileriyle bu potansiyelin harekete geçirilmesi hem bölge ekonomisine hem de ülke kalkınmasına büyük katkı sağlayacaktır.

Fatih Mehmet Yiğit

Tezi Destekleyen Ek Bilgiler ve Kanıtlar

Numizmatik (Sikke) Kanıtı:
- Apameia Nuh Sikkeleri: M.S. 193–235 yılları arasında (Septimius Severus’tan Severus Alexander’a kadar) Apameia kentinde basılan sikkelerin arka yüzünde, su üstünde yüzen dört köşe bir sandık/kutu ve üzerinde konan bir güvercin (zeytin dalı taşıyan) resmedilmiştir. Sandığın üzerinde net bir şekilde Yunanca NΩE (NOE / NUH) yazar. Dünya üzerinde Nuh Tufanı’nı doğrudan simgeleyen ve antik dönemde basılmış yegâne resmi sikkeler Apameia (Dinar) sikkeleridir.
Kibotos (Sandık) Unvanı:
- Amasyalı ünlü Antik Çağ coğrafyacısı Strabon (Geographika, XII. Kitap), Dinar’daki kenti tanımlarken "Apameia Kibotos" adını kullanır. Hellenistik dönemde ticaret merkezi olan kente bu adın verilmesi, hem zengin hazine/kasa anlamı taşımakta hem de tufan anlatısındaki "kutu/sandık biçimli gemi" (Kibotos) geleneksel inancıyla örtüşmektedir.
Yahudi ve Erken Hristiyan Diasporası:
- M.Ö. 3. yüzyılda Seleukos Kralı III. Antiochos döneminde Babil’den Frigya ve Lidya bölgesine binlerce Yahudi aile yerleştirilmiştir. Tarihçi Flavius Josephus (Antiquitates Judaicae), Frigya'daki Yahudi topluluklarının varlığını doğrular. Yahudi kutsal metinlerindeki Tufan anlatısı ile Friglerin yerel tufan efsaneleri (Nannakos Tufanı) Apameia’da sentezlenmiş ve "Apameia Tufan Geleneği"ni oluşturmuştur.
Frigya'nın Antik Tufan Mitosu (Nannakos / Annakos Efsanesi):
- Bizanslı lexicographer Stephanos Byzantinos (Ethnika), Apameia civarında yaşamış antik kral Nannakos’un (veya Annakos) tufandan önce halkı için ağlayıp dua ettiğini ve tufanın ardından kentin yeniden kurulduğunu aktarır. Bu efsane, İbranice metinlerdeki Nuh’un atası Enok (Enoch) ve Nuh anlatısı ile doğrudan paralellik gösterir.

Kaynakça

Antik ve Birincil Kaynaklar:
- Strabon. Geographika (Coğrafya), Kitap XII, Bölüm 8. (Çev. Prof. Dr. Adnan Pekman, Arkeoloji ve Sanat Yayınları).
- Pausanias. Graeciae Descriptio (Yunanistan'ın Tasviri), Kitap I, 4.5. (Ankara/Ankyra adının çapa sözcüğünden türemesi ve Kral Midas anlatısı).
- Flavius Josephus. Antiquitates Judaicae (Yahudilerin Eski Eserleri), Kitap XII, Bölüm 3.4. (Frigya'daki Yahudi yerleşimleri).
- Oracula Sibyllina (Sibylla Kehanetleri). Kitap I, Satır 260–270. (Phrygia’da yüksek bir dağ olan Kelainai/Apameia yakınlarına oturan gemi anlatısı).
- Stephanos Byzantinos. Ethnika (Şehirler ve Halklar), "Nannakos" ve "Apameia" maddeleri.
- Ioannes Malalas. Chronographia (Kronik), Kitap I.
Modern Akademik Çalışmalar ve Numizmatik Araştırmalar:

Babelon, Ernest. (1893). La Tradition du Déluge à Apamée de Phrygie. Revue des Études Grecques, Vol. 6, No. 22, pp. 175-183. (Apameia sikkelerindeki Nuh Tufanı figürlerinin analizi).
Head, Barclay V. (1911). Historia Numorum: A Manual of Greek Numismatics. Oxford: Clarendon Press. (Apameia Kibotos sikkeleri ve NΩE yazıtlı emisyonlar).
Mitchell, Stephen. (1993). Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor. Oxford University Press. (Frigya bölgesinde Yahudi toplulukları ve Helleno-Judaic kültür sentezi).
Ramsay, William Mitchell. (1904). The Historical Geography of Asia Minor. London: John Murray. (Anadolu coğrafyası, Apameia Kibotos kenti ve lokalizasyon çalışmaları).
Trebilco, Paul R. (1991). Jewish Communities in Asia Minor. Cambridge University Press. (Apameia'da Yahudi varlığı ve Nuh Tufanı sikkelerinin dini/sosyolojik kökeni).
Umar, Bilge. (1993). Frigya: Tarihsel Coğrafya ve Ören Yerleri. İnkılâp Kitabevi. (Apameia Kibotos ve Sandıklı yöresi etimolojik/coğrafi incelemeleri).
Kelainai/Apameia Kibotos ve Nuh Tufanı M. Ertan Yıldız 2012, NE Akyürek Şahin - B. Takmer - F. Onur (edd.), Eskiçağ Yazıları 2 [AKRON 2]