Homeros'un ünlü destanı Odysseia'dan esinlenen ve bu sene gösterime giren The Odyssey (2026) filminde, kökenleri tarih öncesi devirlere dayanan Oğuzname adı verilen ve Oğuz Türklerinin efsanelerinin anlatıldığı Dede Korkut destanındaki Tepegöz hikâyesinin benzeri göze çarpar.

Dede Korkut'taki Basat ile Tepegöz mücadelesi, Odysseia'daki Odysseus'un dev Kiklops (Polyphemus) ile olan mağara macerasına çok benzer. İki hikâyede de kahramanlar, devin gözünü kör ederek veya koç derisine bürünerek kurtulur.

Eve Dönüş ve Sadakat teması ise; Bamsı Beyrek'in esaretten uzun yıllar sonra yurduna ve eşine dönmesiyle, Odysseus'un İthaka'ya dönüş yolculuğu ve sadık eşi Penelope temasıyla örtüşür.

Homeros'un Odysseia destanı ile Dede Korkut Hikâyeleri, karşılaştırmalı mitolojide Doğu ve Batı epik geleneklerinin kesiştiği en çarpıcı örneklerdendir. İki metin arasındaki temel benzerlikler ve mitolojik motifler şunlardır:

1. Tek Gözlü Dev Motifi: Tepegöz ve Polyphemus

İki gelenek arasındaki en bilinen ve doğrudan benzerliktir.

· Odysseia: Odysseus, Poseidon'un oğlu olan dev Kiklops Polyphemus'un mağarasına hapsolur. Dev, adamlarını yer. Odysseus kızgın bir ahşap kazıkla devin tek gözünü oyar ve koyunların karınlarına tutunarak mağaradan kaçar.

· Dede Korkut (Basat'ın Tepegöz'ü Öldürdüğü Boy): Çoban ile perinin oğlu olan Tepegöz, Oğuz boylarına musallat olur ve insan etiyle beslenir. Basat, ateşte kızdırdığı bir mil (şiş) ile Tepegöz'ün tek gözünü kör eder ve koyun postuna bürünerek mağaradan kurtulur.

2. Yurduna Dönüş ve Kılık Değiştirme (Tutsaklık)

· Odysseus: Truva Savaşı sonrası 20 yıl boyunca yurduna dönemez. İthaka'ya vardığında Athena'nın yardımıyla bir dilenci kılığına girer. Saraya sızarak durumunu gizlice tartar.

· Bamsı Beyrek: Parasar'ın Kalesi'nde 16 yıl tutsak kalır. Esaretten döndüğünde beylerin kendisini öldü sanıp nişanlısı Banu Çiçek'i başkasıyla evlendirmek üzere olduğunu öğrenir. Yurduna bir ozan kılığında döner.

3. Tanınma Nitelikleri ve Yay Çekme Sınavı

· Eşya/Beden İşareti: Odysseus, bacağındaki yaban domuzu yarası izinden ve sadece kendisinin kurabildiği özel yayından tanınır. Bamsı Beyrek ise sadık atı, yayı ve söylediği deyişlerle tanınır.

· Ok ve Yay Testi: Odysseus, Penelope ile evlenmek isteyen talipleri engellemek için düzenlenen dev yayı germe yarışmasını kazanır. Bamsı Beyrek de ok atma yarışında ustalığını göstererek kimliğini kanıtlar.

4. Sadık Eş ve Talipler Motifi

· Penelope: Odysseus yokken onlarca talip sarayı işgal eder. Penelope onları oyalamak için gündüz ördüğü kefeni gece sökerek zaman kazanır ve sadakatini korur.

· Banu Çiçek: Bamsı Beyrek'in öldüğü yalanı çıkarılsa da Yalancı oğlu Yaltacuk ile evlenmemek için direnir ve Beyrek'in yolunu gözler.

5. Yarı İlahi Soy ve Olağanüstü Varlıklar

Hem Grek hem de Türk mitolojik anlatılarında insanüstü figürler doğaüstü kökenlere dayanır. Polyphemus deniz tanrısı Poseidon'un oğluyken, Tepegöz bir pınarda su perisinden doğmadır. Bu durum, insan ile doğaüstü alan arasındaki sınır bölgesini simgeler.

Günümüzde Yunan Mitolojisi olarak bilinen birçok efsanenin kökeni eski Türk destanlarına dayanmakta olup; İskit Saka Türkleri başta olmak üzere Truvalılar ve onların devamcısı Etrüskler vasıtasıyla Yunan-Grek kültürüne geçmiş, zamanla bu destanlar Yunan Grek kültürüne mal edilmiştir.

Fatih Mehmet Yiğit 

TÜRK MİTOLOJİSİ