1 Ekim 1783'te Ruslar tarafından Karadeniz ve çevresini Rus gölü yapma, Türksüzleştirme ve Ruslaştırma siyaseti doğrultusunda gerçekleştirilen Nogay Türk Soykırımı'nda yaşamlarını kaybedenleri saygı ve rahmetle anıyorum. Ruhları şad, mekanları cennet olsun.

1 Ekim 1783 Nogay Türk Soykırımı: Tarihin Unutulan Büyük Trajedisi

​Türk tarihi ve Doğu Avrupa, Kafkasya jeopolitiği açısından dönüm noktalarından biri olan 1 Ekim 1783 Nogay Soykırımı, Çarlık Rusyası’nın Karadeniz’in kuzeyine ve Kuzey Kafkasya’ya yayılma politikası doğrultusunda Nogay Türklerine karşı gerçekleştirdiği en sistemli ve kanlı katliamlardan biridir.

​1. Stratejik Arka Plan: "Karadeniz'i Rus Gölü Yapma" ve Türksüzleştirme Politikası

18.​yüzyılın ikinci yarısında Çarlık Rusyası, II. Katerina (Büyük Katerina) liderliğinde Doğu Avrupa ve Kafkasya vizyonunu kökten değiştiren emeller ortaya koydu. Bu stratejinin temel sacayakları şunlardı:

​Sıcak Denizlere İniş ve "Rus Gölü" Hedefi: 

Rus İmparatorluğu, Karadeniz’in kuzey kıyılarını ele geçirerek Karadeniz’i Osmanlı kontrolünden çıkarmak ve bölgeyi tam anlamıyla bir "Rus Gölü" (Mare Nostrum) haline getirmek istiyordu.

​Demografik Mühendislik ve Türksüzleştirme:

Karadeniz’in kuzeyindeki Bozkır Kırım’ı, Kuban ve Azak çevresi asırlardır göçebe ve yarı-göçebe Türk topluluklarının (Nogaylar, Kırım Tatarları) anayurduydu. Rusya; bölgedeki kadim Türk varlığını askeri, siyasi ve fiziksel olarak yok etmeden Karadeniz'i tamamen kontrol edemeyeceğini öngördü.

​İskân ve Ruslaştırma: 

Türk nüfusunun tamamen tasfiyesi hedeflenirken; boşaltılan stratejik topraklara Rus köylüler ve Rus Çarlığı'nın askeri muhafız gücü olan Don/Kuban Kazakları (Cossacks) sistemli bir şekilde yerleştirildi. Böylece Karadeniz kıyı hattı Ruslaştırılmaya başlandı.

​1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım Hanlığı Osmanlı Devleti’nden koparılmış, 1783 yılında ise Rusya Kırım’ı resmen ilhak ettiğini duyurmuştur. Bu ilhak, kadim geleneklerine ve vatanlarına bağlı Nogay Türklerinin varlığına yönelik doğrudan bir tehdit oluşturdu.

​2. Kırılma Noktası: Zorunlu Tehcir Kararı ve Kuban Ayaklanması

​Çarlık yönetimi, stratejik öneme sahip Kuban bozkırlarını sömürgeleştirmek amacıyla Nogayları öz yurtlarından koparma kararı aldı. Plan; Nogay halkını toplu halde Urallar ve Hazar’ın doğusundaki çorak bozkırlara zorla sürmekti.

​Topraklarını, hayvanlarını ve yaşam biçimlerini terk etmek istemeyen Nogay Türkleri bu zorunlu tehcir ve sürgün kararına karşı ayaklandılar (Kuban Nogay Ayaklanması). Ancak orantısız güç dengesi ve organize Rus askeri birlikleri karşısında direniş ağır kayıplarla baskı altına alındı.

​3. 1 Ekim 1783 Kıyımı ve Yaşanan Trajediler

​Geri çekilmek zorunda kalan Nogay birliklerini ve beraberlerindeki sivil halkı takip eden Rus ordusunun başında General Aleksandr Suvorov bulunuyordu.

​1 Ekim 1783 tarihinde Suvorov komutasındaki Rus nizami kolorduları ve Kazak birlikleri, Kuban Nehri yakınlarındaki Laba River ve Oreshkov mevkilerinde kuşattıkları Nogay karargâhlarına ve çadır obalarına şafak vakti aniden baskın düzenledi.

​Katliam Sahneleri ve İnsani Trajediler:

​Gözetilmeyen Sivil-Savaşçı Ayrımı: 

Saldırı doğrudan sivil halkı hedef aldı. Kadınlar, yaşlılar ve kundaktaki bebekler dahi kılıçtan geçirildi. Rus ve Batılı kaynaklarda, birliklerin teslim olan sivil grupları dahi bağışlamadığı kayıt altına alınmıştır.

​Kuban Nehri’nde Boğulan Binler: 

Çarlık birliklerinin ve Kazak atlılarının sıkıştırması sonucu on binlerce insan kaçacak yer bulamayarak soğuk Kuban Nehri’ne fırladı. Akıntıya kapılan, birbiri üstüne yığılan binlerce kadın ve çocuk nehirde boğularak hayatını kaybetti.

​Neslin Yok Edilmesi: 

Bazı tarihsel aktarımlara göre; esir düşüp tecavüze uğramamak ve düşman eline geçmemek isteyen Nogay kadınlarının, çocuklarını önce kendi elleriyle nehre atıp ardından intihar ettikleri acı trajediler yaşanmıştır.

​Köylerin ve Çadırların Yakılması: 

Sağ kalanların sığınabileceği tüm obalar, erzak depoları ve sürüler ateşe verildi; göçebe yaşamın temeli olan toplumsal altyapı tamamen yok edildi.

​Dönemin kaynaklarına ve halk hafızasına bağlı olarak 30.000 ila 100.000 arasında Nogay Türkünün bu operasyonlar silsilesinde katledildiği ifade edilmektedir. Bu acımasız kıyım nedeniyle General Suvorov, Türk ve Kafkas halk hafızasında "Nogay Kasabı" olarak anılmıştır.

​4. Soykırımın Sonuçları ve Etkileri

​Toplumsal ve Demografik Yıkım: 

1783 katliamı ile Nogay halkının siyasi, askeri ve toplumsal varlığı telafi edilemez bir darbe aldı. Göçebe boy yapısı (Edişkul, Yedisan, Cemboyluk vb.) dağıtıldı; sağ kalanlar Hazar kıyılarına, Moloçna Nehri çevresine ve Osmanlı coğrafyasına kaçmak zorunda kaldı.

​Kafkasya Sürgünlerinin Kapısının Açılması:

Nogayların Kuban bozkırlarından tasfiye edilmesi, Çarlık Rusyası’nın Kafkasya içlerine ilerlemesini son derece kolaylaştırdı. Bu durum, 19. yüzyıldaki Kafkas Savaşları’na ve 1864 Çerkes/Kafkas Sürgünü'ne giden yolu açtı.

​Osmanlı Topraklarına Büyük Göç (Muhaceret): Soykırımdan felaketle kurtulan Nogaylar, 18. ve 19. yüzyıl boyunca kitleler halinde Osmanlı Devleti'ne (Balkanlar, Dobruca, İç Anadolu, Çukurova) ve Türkistana sığındı.

​5. Günümüzdeki Anlamı

​Günümüzde her yıl 1 Ekim, Nogay Türkleri ve tüm Türk dünyası tarafından "Nogay Soykırımı Anma ve Yası Günü" olarak kabul edilmektedir. Bu tarih; tarihten silinmeye çalışılan bir halkın hafızasını diri tutmak ve masum kurbanları anmak için sembolik bir nitelik taşır.

Fatih Mehmet Yiğit 

Kaynakça:

NOGAY KIYIMI: RUSYA İMPARATORLUĞUNUN NOGAYLARI İMHA EYLEMİ VE GÜNÜMÜZDEKİ YANKILARI Yrd. Doç. Dr. Ali ASKER Karabük Üniversitesi İİBF Kamu Yönetimi Öğretim Üyesi, Hukuk Doktoru, Kafkasya Uzmanı

​Alp, İ. (2008). Nogay Türkleri: Tarihi, Kültürü ve Edebiyatı. Ankara: Kök Yayınları.

​Fisher, A. W. (1978). The Russian Annexation of the Crimea 1772–1783. Cambridge University Press. (özellikle Rusya'nın ilhak politikası ve Katerina dönemi tehciri üzerine).

​Gökçe, C. (1979). Kafkasya ve Osmanlı İmparatorluğu'nun Kafkasya Siyaseti. İstanbul: Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınları.

​Halıp, A. (2014). "1783 Yılında Kuban Nogaylarının Soykırımı ve General Suvorov’un Rolü", Kafkas Araştırmaları Dergisi, Sayı 8, s. 45-62.

​Kalenderoğlu, M. (2010). Nogay Türklerinin Tarihi ve Sözlü Edebiyatı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

​Karpat, K. H. (2003). Osmanlı Nüfusu (1830-1914): Demografik ve Sosyal Özellikleri. İstanbul: Timaş Yayınları. (Nogay ve Kırım göçlerinin demografik analizleri).

​Tercan, M. (2022). "Türkiye’deki Nogay Türkleri ve Kültürleri Üzerine Bir İnceleme", Journal of Turkish Cultural Studies, DergiPark.