XVII. Yüzyıl Türkmen Şiirlerinde Göç, Sürgün ve Sembolizm: Dedemoğlu ve Beğdili Karacakurt Türkmenleri Bağı

Özet

17. yüzyıl Türk halk edebiyatı ve âşıklık geleneğinde zorunlu iskân, sürgün ve gurbet temaları merkezî bir yer tutar. Oğuzların Bozok koluna mensup Beğdili (Beydili) boyu ve onun alt topluluklarından Karacakurt Türkmenleri, Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyıl sonundaki iskân politikaları (1691-1696) sonucunda Anadolu yurtlarından alınıp Rakka (Colab) çöllerine sürülmüştür. Bu toplumsal trajediyi edebiyata taşıyan en önemli Abdal ozanlardan biri Dedemoğlu’dur. Bu çalışmada, Dedemoğlu'nun biyografik çerçevesi, Beğdili Karacakurt aşiretiyle tarihsel bağı, çağdaşı Ozan Budala ile metinsel kesişimleri ve "Turna" motifi üzerinden kurulan Alevi-Bektaşi tasavvufi/simgesel anlatısı akademik literatür ışığında incelenmiştir.

1. Giriş: Beğdili Karacakurt Türkmenleri ve Rakka Sürgünü

Oğuzların Bozok kolunun Yıldızhan soyuna mensup olan ve kökenleri Danişmendli Beyliği’ne kadar uzanan Karacakurt Türkmenleri, Türk boyları arasında tarihsel derinliği olan önemli bir topluluktur. Tarihî kayıtlarda “Danişmendli Karacakurt Türkmenleri” adıyla da anılan bu boy, Anadolu’nun farklı bölgelerine yayılmış büyük bir nüfus potansiyeline sahipti. 84.000 haneden müteşekkil olduğu rivayet edilen Karacakurt Türkmenleri, bağlı bulundukları Bozulus ve Beğdilli boyları ile birlikte ilk başlarda Karacayurt merkezli olarak İç Anadolu’da Kızılırmak yayı boyunca geniş bir sahayı yurt tutmuşlardır.

Ancak Türkmen aşiretlerinin bölgede aşırı derecede güçlenmesi, merkezi otoriteyi tesis etmek isteyen Osmanlı İmparatorluğu’nu tedirgin etmiştir. Ayrıca duraklama dönemine giren Osmanlı ekonomisindeki bozulma, yoksul Türk halkından alınan vergilerin artırılmasına ve bu durumdan şikâyet eden Türkmenlerin yer yer isyan etmesine neden olmuştur.

Yine Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyılın sonlarında başlattığı iskân hareketleri, aşiretleri yerleşik hayata geçirmeyi ve Doğu Akdeniz-Suriye sınır hattını güvence altına almayı amaçlıyordu. Ancak sürgün yeri olarak belirlenen Suriye çöllerindeki Rakka (Colab) bölgesi, kavurucu sıcağı, susuzluğu ve aşiretler arası çatışmalar nedeniyle Türkmen boyları için büyük bir yıkım oluşturmuştur.

Sürgüne tabi tutulan 84.000 hanelik/kişilik Beğdili nüfusunun içindeki yaklaşık 4.000 Abdal (ozan/halk âşığı), toplumsal hafızanın taşıyıcısı olmuştur. Bu Abdal ozanların başında gelen Dedemoğlu, aşiretin çekirdeğini oluşturan Karacakurt Türkmenlerinin sözlü tarihçisi ve acılarının tercümanı haline gelmiştir.

Karacakurt Türkmen Ozanı Karacaoğlan da; Karacakurt Türkmen Ozanı Âşık Budala ve Ozan Dedemoğlu gibi türkülerinde Beğdili Karacakurt Türkmenlerinin göçünü dile getirmiştir.  

2. Dedemoğlu’nun Hayatı ve Beğdili Boy Bağı

Dedemoğlu’nun hayatına dair yazılı arşivlerdeki bilgiler sınırlı olup, biyografik veriler büyük oranda cönklere, barak havalarına ve Alevi-Bektaşi şifahi aktarımlarına dayanmaktadır.

• Tarihsel Dönem ve Yaşadığı Coğrafya: 17. yüzyılın ikinci yarısı ile 18. yüzyılın başlarında yaşadığı kabul edilir. Aslen Horasan kökenli olup Anadolu'daki iç göç hatlarında (Çorum, Amasya, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Nevşehir, Gaziantep-Barak) bulunmuştur.
• Boy Aidiyeti: Beğdili boyunun Karacakurt obasına ve bu grup içerisindeki Abdal/Âşık zümresine mensuptur.
• Sanatçı Kişiliği: Hem bir dergâh/tekkeli ozan hem de yarı göçebe aşiret âşığı kimliği taşır. Şiirlerinde bir yandan aşiretin sürgün yolculuğunu koçaklama ve destan türünde işlerken, diğer yandan Alevi-Bektaşi nefes geleneğine bağlı kalarak tasavvufi ve ritüel içerikli (semah) deyişler söylemiştir.

3. Dedemoğlu Şiirlerinde Tarihsel Coğrafya ve Sürgün Anlatısı

Dedemoğlu’nun cönklerde geçen destansı şiirleri, Beğdili Karacakurt Türkmenlerinin izlediği göç ve sürgün güzergâhını coğrafi adlarla belgelemektedir.

Sürgün Destanı (Dedemoğlu)

Çıktık Horasan’dan sökün eyledik Düşürdüler bizi tozlu yollara Omuzlarda parlıyor uzun şelveler Aşırdılar bizi karlı dağlara

Bölük bölük oldu yüklendi göçler Atlaydı yaşlılar yayaydı gençler Başımıza geldi olmadı işler Düşürdüler bizi görülmedik ellere

Gehi konduk gehi göçtük yollardan Bilip bilmediğim yaban ellerden Kerbelâ çölünden ıssız dağlardan Bizden sonra bir ad kalsın dillere

Oradan geçirdi sürdü Colab’a Seksen dört bin hane gelmez hesaba Deve koyun insan çoktur kalaba Susuz hayvan inileşir çöllerde

DEDEMOĞLU der ki aşkın bağından Aşırdılar bizi Yozgat dağından Anadolu Sivas şehri sağından Göçtüğümüz destan olsun dillere.

Metinde geçen Horasan, Yozgat, Sivas, Kerbelâ ve Colab Irmağı (Rakka) vurguları, Osmanlı arşiv belgelerindeki Beğdili sürgün rotasıyla tamamen örtüşmektedir.

4. Alevi-Bektaşi Geleneğinde Turna Sembolü ve Ozan Budala Paralelliği

Alevi-Bektaşi edebiyatında Turna; Hz. Ali’yi, haberciliği, ruhsal yolculuğu, gurbeti ve sürgündeki Türkmenlerin memleket hasretini simgeler.

4.1. Dedemoğlu ve Ozan Budala Metin Yakınlığı

Karacakurt Türkmen sözlü geleneğinde Dedemoğlu ile 17. yüzyıl ozanı Ozan Budala’nın şiirleri arasında doğrudan metinsel paralellik mevcuttur. Aşıklık kolundaki usta-çırak etkileşimi ve ortak hafıza sebebiyle aynı deyiş iki ozana da atfedilmiştir.

Ozan Budala Varyantı ("Kanadı Kırık Yaralı Turnam")

Sinemin başını yaralı gördün, Bir dost yaraladı, bir de sen vurdun. Eşinden mi ayrıldın, ya nerden geldin? Derdini dertliye bildirmeyi gör.

Kanadı kırık yaralı Turnam, Boynu bükük kınalı Turnam.

Derdin var ise de bilene bildir, Güle hâr düşürmek bir müşkül haldir. Kızılırmak dosta bir doğru yoldur, Karış ummanlara, gel durmayı gör.

İbtida Muhammed Dede’yi boyla, İn Koyun Baba’yı ziyaret eyle. Bildir ahvalini, hâlini söyle, Gerçeğin nefsini öldürmeyi gör.

Der Budala’m böyle imiş yazılar, Sinesinde yarası olan sızılar. Âşık olan maşukunu arzular, Terk edip âdeti kaldırmayı gör.

Dedemoğlu Varyantı

Akça kuğum sen mi geldin göllere Arife kendini bildirmeyigör Avcının dilinde göllerin namı Sak ol tellerini yoldurmayı gör

Sinemin başını yaralı gördüm Bir dost yaraladı bir de sen vurdun Eşinden mi ayrıldın nedir derdin Derdini dertliye bildirmeyi gör

Derdin var ise de bilene bildir Güle har düşerse bir müşkil haldir Kızılırmak dosta bir doğru yoldur Karış ummanlara gel durmayı gör

İptida Muhammed Dede'yi boyla İn Koyun Baba'yı ziyaret eyle Bildir ahvalini sırrını söyle Gerçeğin nefsini öldürmeyi gör

Dedemoğlu böyle imiş yazılar Sinede yarası olan sızılar Aşık olan maşukunu arzular Terk edip adeti kaldırmayı gör

Metinlerde adı geçen Muhammed Dede, Koyun Baba ve Kızılırmak, Orta Anadolu Alevi-Bektaşi inanç coğrafyasının temel ziyaretgâh noktalarıdır. Sürgündeki boylar, manevi sığınaklarını bu kutsal isimler üzerinden anmışlardır. Yine Ozan Budala ve Dedemoğlu Şiirlerinde Hacı Bektaş, Balım Sultan önemli bir yer tutar. Hacı Bektaş tekkesi ve yerleşkesinin bulunduğu Suluca Karahöyük ve  çevresi Karacakurt Türkmenlerinin yoğun olarak yaşadığı  Karacayurt bölgesi içindedir. Yine Hacı Bektaş Veli'nin Yesevi ekolünden Horasan Türkmen ereni olması, Dedemoğlunun türkülerinde Horasan bağına işaret etmesi, Karacakurt Türkmenlerinin manevi önderi Karaca Ahmet'in de Hacı Bektaş ile olan bağı, Kırşehir ilinin 12-13.YY dan itibaren Türkistan Yesevi ekolünden Türkmen Baba Erenlere  Ahi-Bektaşi-Babai manevi önderlere yurt olması, üzerinde düşünülmesi ve araştırma yapılması gereken önemli bir husustur.

5. Dedemoğlu'na Ait Tam ve Otantik Şiir Metinleri

5.1. "Gitme Turnam Gitme Nereden Gelirsin" (Orijinal Cönk Metni - 4 Dörtlük)

Milli Kütüphane cönk arşivlerinde kayıtlı tam metin:

Gitme turnam gitme nereden gelirsin Sen beni bu elde garip mi buldun Ağlayı ağlayı yanıma geldin Sen de benim gibi yararsız kaldın

Gitme turnam gitme dağlar aralı Seni seven âşık olmaz yaralı Ben bir gurbet elde kaldım kalalı Gözüm yoldadır haberin var mı

Bizim elde varır isen turnam Dosta selam eyle halim beyan et Gözüm yolda kaldı yâre haber et Gider isen gitme turnam gidersin

Dedemoğlu der ki garip kalmışım Gurbet ellerinde naçar kalmışım Feleğin elinden nârâ düşmüşüm Gitme turnam gitme nereden gelirsin

5.2. "Gitme Durnam Gitme Nerden Gelirsin" (Semah ve Nefes İcrası)

Sözlü gelenekte "nenni" nakaratlarıyla icra edilen biçimi:

Gitme durnam gitme nerden gelirsin Sen nazlı canana benzersin durnam Her bakışta beni mecnun edersin Gönülde mihmana benzersin durnam Has nenni nenni dost nenni nenni

Kaşlarına mim duası yazılır Cemaline türlü benler dizilir Seni sevmeyenler haktan üzülür Pir Balım Sultana benzersin durnam Has nenni nenni dost nenni nenni

Pir Balım Sultana benzersin durnam Yörü de dilber yörü canana yörü

Durnam gökyüzünde pervane döner Dertli aşıklara badeler sunar Aşıkların senden inayet umar Tabibe lokmana benzersin durnam Pir Balım Sultana benzersin durnam

5.3. "Bugün Ben Pirimi Gördüm" (Hüdey Hüdey Semahı)

Alevi-Bektaşi cem ritüellerinde "Hüdey Hüdey" yürüyüşü ve semahında okunan Dedemoğlu deyişi:

Türküde geçen Hudey ismi ise her ne kadar farsçada Tanrı ismi olarak kullanılsada sözcüğün kökeni Altay Türk  Tanrı inancında yeralan Tanrı'nın Türkçe sıfatlarıdan olan Kuday/Kutay (Ay gibi parlak ve kutsal olan varlığı ile yaratılmışları aydınlatan Kut veren Tanrı anlamına gelen) ismin değişime uğramış şeklidir.

Bugün ben pirimi gördüm Gelir salını salını Selamına karşı durdum Bağrım delini delini Hüdey hüdey hüdey hüdey

Gel dedim yanıma geldi Gamzesi sinemi deldi Bir izzetli selam verdi Aldım sevini sevini Hüdey hüdey hüdey hüdey

Gaynadı karıştı ganım Ezelden severdi canım Sen benimsin ben de senin Dedim sevini sevini Dedim sevini sevini Hüdey hüdey hüdey hüdey

Gıymatın baha biçilmez Cemalin nurdan seçilmez Vakitsiz güller açılmaz Derdim gülünü gülünü Hüdey hüdey hüdey hüdey

Dedemoğlu der ağlatma Yüreğim oda dağlatma Varıp yadlara bağlatma Zülfün telini telini Zülfün telini telini Hüdey hüdey hüdey hüdey

6. Sonuç

Dedemoğlu, yalnızca bireysel duyguları dile getiren bir halk şairi değil; mensubu olduğu Beğdili Karacakurt Türkmenlerinin tarihsel serüvenini, zorunlu Rakka sürgününü, toplumsal direnişini ve Alevi-Bektaşi inanç dünyasını edebi eserlerinde ölümsüzleştiren tarihsel bir ozandır. Ozan Budala ile olan üslup ve metin paralellikleri ise 17. yüzyıl Türkmen Abdal ozanlarının ortak bir edebi gelenekten ve toplumsal bellekten beslendiğini kanıtlamaktadır.

Fatih Mehmet Yiğit 

Kaynakça ve Literatür

1. Ahmet Yesevi Üniversitesi, "Dedemoğlu", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS).
2. Köksel, Behiye (2019). "Barak İskân Şiirlerinde ve Türkülerinde Osmanlıya Başkaldırı", Ayıntab Araştırmaları Dergisi, Cilt 2, Sayı 1, s. 77-88.
3. Oğuz, M. Öcal (2001). Halk Şiirinde Turna, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları / Gazi Üniversitesi Türk Folkloru Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
4. Sümer, Faruk (1999). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri - Boy Teşkilatı - Destanları, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
5. Yalgın, Ali Rıza (1932). Cenupta Türkmen Oymakları, İstanbul: Burhaneddin Matbaası.
6. Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 17. Yüzyıl Âşık Edebiyatı Cönkleri (Dedemoğlu Mahlaslı Güzellemeler Dizgisi).
7. Karacakurt Türkmenleri Tarih ve Kültür Arşivi, "Beğdili Karacakurt Türkmenlerinin Sürgünü ve Ozan Dedemoğlu" (Dijital Kaynaklar).
8. Gaziantep Folkloru ve Türküleri-Metin: Ferruh Arsunar, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1962, 318 Sayfa,