OĞUZ-BOZOK-YILDIZHAN-BEĞDİLİ-KARACAKURT-BOYNUİNCELİ TÜRKMENLERİ:

Boynuinceli: Orta Anadolu’da Bir Türkmen Aşiretinin Tarihi

Giriş

Boynuinceli (diğer yazımlarıyla Boynuincelü veya Boynu İnceli) Yörükleri, Türkiye’nin Orta Anadolu bölgesinde yaşayan köklü bir Yörük Türkmen aşiretidir. Aşiretin ana yerleşim sahası Kırşehir olmakla birlikte, Osmanlı Devleti’nin iskân politikaları neticesinde nüfusunun büyük çoğunluğu Karaman, Aksaray, Kırşehir, Nevşehir ve Mersin’e, bir kısmı ise Kıbrıs’a yayılmıştır. Günümüzde Boynuinceli aşireti mensupları, başta Kızılırmak’ın her iki yakası olmak üzere, Seyfe Gölü ile Tuz Gölü arasındaki sahada varlığını sürdürmektedir.

Köken ve Etnik Aidiyet

Boynuinceliler, Oğuz Türklerinin Beğdili (Beydilli) boyuna mensuptur. Beğdili boyu, Oğuz Kağan Destanı’nda adı geçen 24 Oğuz boyundan biri olup, Dulkadirli Beyliği’ni teşkil eden cemaatlerin çoğunluğunu Bayat, Avşar ve Beydili boyları oluşturmuştur. Reşidüddin’in Cami'ut-tevarih eserinde Beğdili boyu, "Hükümdarlar çıkaran beş boydan biri" olarak zikredilir. Bu boyun Anadolu’ya ilk gelişi, Anadolu’nun fethi sırasında Seyyid Battal Gazi ve onun torunu Danişmend Ahmet Gazi ile birlikte olmuştur. Bu nedenle Anadolu’daki Beğdilli Türkmenleri, boy beyi Danişmend Ahmet Gazi’ye atfen Danişmendli Türkmenleri olarak anılmıştır. Danişmendli Türkmenleri, Selçuklu Sultanı Alparslan'ın Anadolu'yu fethinde aktif rol oynamış; Danişmend Ahmet Gazi, Alparslan'ın danışmanı olarak Malazgirt Zaferi'nde önemli bir görev üstlenmiştir.

Boynuinceli aşiretinin Danişmendli Türkmenleri içinde yer aldığı kabul edilmektedir. 

Karacakurt Efsanesi ve Danişmendli Bağlantısı

Boynuinceli Aşireti’nin kökenine dair en kapsamlı sözlü geleneklerden biri, Karacakurt Efsanesi olarak bilinir. Bu efsane, aşiretin Oğuzların Beğdili boyuna mensup Danişmendli Türkmenleri ile olan bağlantısını destekleyen önemli bir anlatıdır.

Efsaneye göre, 1691 yılında Osmanlı Devleti, kendisine tehdit olarak gördüğü ve giderek güçlenen Beğdili Türkmenleri'ni ağır vergilere tabi tutup Suriye'ye sürmek istemiştir. Bu duruma başkaldıran Türkmen beylerinin isyanı üzerine, Osmanlı Devleti bölgeye Devşirme Yusuf Paşa'yı göndermiş; yaşanan çatışmalarda binlerce Türkmen kadın, erkek ve çocuk katledilmiştir.

(XVII.YY)Oğuz-Bozok-Beğdili-Danişmendli-Karacakurt Türkmen Ozanı Aşık Budalaya ait Karacakurt Türkmenlerinin sürgün ve göç türküsü.

İşte bu katliam sırasında, idam edilen Danişmendli Türkmeni Beydili aşiret reisinin eşi, yeni doğan üçüz oğullarının da öldürüleceğinden korkarak onları dağdaki bir mağaraya bırakmak zorunda kalır. Birkaç yıl sonra sürgünden dönen anne, çocuklarını bıraktığı mağaraya gittiğinde onları sağ salim bulur. Merak edip gözlem yaptığında ise her gün akşam vakti bir kurdun ağzında yiyecekle gelip çocukları beslediğini görür.

Kurt tarafından büyütülen bu üç çocuktan;

· Karayağız olanına Karaca Kurt,

· İnce ve uzun olanına Cerid,

· Kafası iri, boynu ince olanına ise Boynuince adı verilir.

Bu üç kardeşin isimleri, daha sonra mensup oldukları Türkmen obalarının adı olarak kullanılmış ve böylece Karacakurt, Cerid ve Boynuinceli obaları ortaya çıkmıştır. Anadolu'da bu Türkmen boyları topluca "Karacakurt" adıyla anılmaya başlanmıştır. Bazı Osmanlı vesikalarında  "Danişmendli Türkmeni Karacakürd" olarak da kaydedilmiş olsalar da (burada kürd tabiri ekrad (konar-göçer,  dağlı-göçebe anlamında kullanılmıştır.), asıl isimlerini bu efsaneden ve daha eski Selçuklular Döneminde Karakurt kaplıcası ve tarihi yerleşkesine de ismini veren Karakurt Baba, Karaca Kurt Baba, Karaca Ahmed'in tabi olduğu Danişmendli Türkmenlerinden  aldıkları kabul edilir. Boynuinceli aşiretinin 19. yüzyıldaki on sekiz cemaati arasında Karacakurd ve Cerid cemaatlerinin de yer alması, bu efsanenin aşiretin kolektif hafızasındaki köklü yerini doğrulamaktadır.

Tarihsel Süreç

Osmanlı Dönemi ve İskân Politikaları

Osmanlı Devleti, konar-göçer Türkmen aşiretlerini yerleşik hayata geçirmek için çeşitli iskân politikaları uygulamıştır. Boynuinceli Aşireti de bu politikalardan etkilenmiş; nüfusunun büyük bir kısmı Karaman, Aksaray, Kırşehir, Nevşehir ve Mersin’e, bir kısmı ise Kıbrıs’a iskân edilmiştir.

Aşiretin tarihindeki en dikkat çekici olaylardan biri, 1690-1691 yılında Beydili boyunun 84 bin hane birlikte Suriye bölgesine (Rakka) sürülmesidir. Osmanlı, Rakka bölgesindeki köyleri harap eden yağmacı Arap kabilelerine karşı Anadolu’daki Beydili obalarını bu bölgeye yerleştirmiştir. Musacalu, Cerid, Avşar, Köşekli, Rişvan Karacayurt ve Boynuinceli oymakları da sürgün edilenler arasındaydı. Ancak bu oymaklar, Anadolu’daki serin yaylalara alışkın olduklarından, kavurucu çöl sıcaklarının hüküm sürdüğü Rakka bölgesinde tutunamayarak aynı yıl içinde Anadolu’ya geri kaçmışlardır.

Damat İbrahim Paşa ve Nevşehir’in Kuruluşu

Boynuinceli Aşireti, Osmanlı tarihinin önemli şahsiyetlerinden Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ile yakından ilişkilidir. 1718-1730 yılları arasında sadrazamlık yapan İbrahim Paşa’nın bizzat Boynuinceli aşiretine mensup olduğu belirtilmektedir.

Damat İbrahim Paşa’nın talimatıyla “Muşkara” adlı köy, geliştirilerek 1726’da Nevşehir adıyla kasabaya dönüştürülmüştür. Bu süreçte Kırşehir’den getirtilen başta Boynuinceli Aşireti olmak üzere diğer Türkmen oymakları ve cemaatlerinin önemli katkısı olmuştur. İnşa edilecek binalar için gerekli kesme taşların taşınmasında Boynuinceli, Mamalı, Pehlivanlı ve Kocabeyoğlu Türkmenleri gibi göçebe topluluklar işgücü olarak kullanılmıştır.

19. Yüzyılda Boynuinceliler

1830-1845 yılları arasında II. Mahmud döneminde yapılan nüfus sayımları, Boynuinceli Aşireti hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Aksaray ve Kırşehir sahasında meskûn nüfusça en büyük aşiret olan Boynuinceliler, bu dönemde on sekiz farklı cemaatin birleşmesiyle oluşmuş bir yapıya sahipti.

1834 yılına ait 3520 numaralı nüfus defterine göre cemaatler şunlardı: Büyüksaları, Hacıahmedli, Karacakurd, Kurutlu, Herikli, Boynuinceli, Savcılı, Sıdıklı, Kürdmahmadlı, Küçüksaları, Harbendeli, Kütüklü, Danişmendli, Camili, Bekdik, Dumanlı, Durmuşlu ve Delüler. Bu cemaatlerin idarî merkezi ilk dönemlerde bugün Aksaray Ortaköy İlçesi’ne bağlı Sarıkaraman köyü idi. Listenin başında Karacakurd, sonunda ise Danişmendli cemaatinin yer alması, aşiretin hem efsanevi köklerini (Karacakurt) hem de tarihsel bağını (Danişmendli) bünyesinde barındırdığını göstermektedir.

1837 yılında bölgeyi dolaşan İngiliz gezgin William John Hamilton, Boynuinceli Aşireti hakkında gözlemlerini kaydetmiştir. Hamilton’a göre aşiret, kurşun ve bakır taşımacılığı ile at yetiştiriciliği yapmaktaydı. Ayrıca halkın uzun boylu olduğunu ve kırmızı ile parlak renkli elbiseler giydiğini rapor etmiştir.

Sosyo-Kültürel Yapı

Dil ve Ağız Araştırmaları

Boynuinceli Yörüklerinin ağzı, akademik araştırmalara konu olmuştur. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi’nde (KMÜ), Mersin ili Erdemli ilçesi Arpaçbahşiş kasabasında yaşayan Boynuinceli Yörükleri’nin ağzına dair araştırmalar yapılmıştır. Türk Dil Kurumu bünyesinde yürütülen çalışmalarda, Boynuinceli Yörüklerinden derlenen malzemenin, Türk topluluklarına ait belirgin bir dil özelliğiyle karşılaşılmadığı belirtilmiştir.

Folklor ve Söylenceler

Boynuinceli Yörükleri arasında “Deli Hüseyin Söylencesi” adlı bir halk hikâyesi anlatılmaktadır. Rivayete göre, Boynuinceli Yörükleri Kırşehir Kaman yöresinde yaşarken Toroslara gelmiş, bir süre Aydın yöresine gitmiş ancak Yüğlük Dağları eteklerine duydukları özlemle geri dönmüşlerdir. Bölgedeki Kızıllar aşiretiyle yaşanan anlaşmazlıklar üzerine Karaman Mutasarrıfı, Boynuincelilerin başka yere iskân edilmesine karar vermiştir. Obanın önderlerinden Deli Hüseyin, kadınları toplayarak öyle bir ağıt yakmalarını istemiştir ki Karaman Mutasarrıfı duysun ve kararından vazgeçsin. Kadınların mezar taşlarına sarılıp yaktıkları ağıtlar o kadar etkileyici olmuştur ki yetkililer duruma müdahale etmiştir. Bu söylence, aşiretin toprağa bağlılığını ve göç zorluklarını yansıtan önemli bir kültürel mirastır.

Günümüzde Boynuinceliler

Bugün Boynuinceli Aşireti mensupları, Türkiye’nin çeşitli bölgelerine dağılmış durumdadır. Başta Karaman, Aksaray, Kırşehir, Nevşehir ve Mersin olmak üzere, Anadolu’nun pek çok ilinde varlıklarını sürdürmektedirler. Aşiretin geçmişteki on sekiz cemaati zaman içinde farklı yörelere yayılmış, bir kısmı ise Kıbrıs’a göç etmiştir. Karacakurt, Cerid ve Boynuinceli obaları arasındaki kardeşlik bağı, sözlü gelenekte hâlâ canlı tutulmaktadır.

Sonuç

Boynuinceli Türkmenleri, Oğuzların Beğdili boyuna mensup, Orta Anadolu’nun bin yıllık Türk varlığının canlı tanıklarından biridir. Danişmendli Türkmenleri içinden çıkan bu aşiret, Karacakurt efsanesinde somutlaşan köklü bir sözlü geleneğe sahiptir. Osmanlı döneminde iskân politikaları, sürgünler ve geri dönüşlerle şekillenmiş; Nevşehir’in kuruluşunda aktif rol oynamıştır. 18 cemaatten oluşan geniş aşiret yapısı, konar-göçer geleneği, zengin folkloru ve günümüze ulaşan kültürel mirasıyla Boynuinceliler, Türkiye’nin Yörük Türkmen tarihi açısından önemli bir araştırma konusu olmayı sürdürmektedir.

Kaynakça

1. Vikipedi, “Boynuinceli Yörükleri”, https://tr.wikipedia.org/wiki/Boynuinceli_Yörükleri

2. Necmettin Aygün, “Nüfus Defterleri’ne Göre Boynuincelü Aşireti (1830-1845)”, Belleten, Dergipark üzerinden erişim.https://belleten.gov.tr/tam-metin/345/tur

3. Doç. Dr. Faruk Güçlü, “Boynuinceli Türkmenleri ve Nevşehir”, FibHaber, https://www.fibhaber.com/boynuinceli-turkmenleri-ve-nevsehir

4. “Nevşehir’e iskan edilen Boynuinceli Türkmenleri Kimlerdir?”, FibHaber, https://www.fibhaber.com/nevsehire-iskan-edilen-boynuinceli-turkmenleri-kimlerdir

5. “Boynuincelilerde Deli Hüseyin Söylencesi”, Mut İlçemiz Net, https://mutilcemiz.net/boynuincelilerde-deli-huseyin-soylencesi/

6. A. Saydam, “Tanzimat İlkelerinin Aşiretlere Uygulanmasına Bir Örnek: Boynuincelü Aşireti”, Türk Kültürü, 2005, ss.78-92.

7. Türk Dil Kurumu, “Beydili Boyunun Ağız Özelliklerine Dair Notlar”, TDK Belleten.

8. “Danişmendli Karacakurt Türkmenleri”, Karacakurt Türkmenleri Blogu, https://karacakurtturkmen.blogspot.com/2017/11/danismendli-karaca-kurt-turkmenleri.html

9.OSMANLI'NIN KURULUŞUNDA KARACAKURT TÜRKMENLERİ VE KARACAKURT TÜRKMENİ BİLGE ALP EREN: "KARACA AHMED",https://karacakurtturkmen.blogspot.com/2019/12/osmanlinin-kurulusunda-karacakurt.html?m=1

10.Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi Yıl:8-2002 Sayı:21, https://karacakurtturkmen.blogspot.com/2026/07/rakka-ve-orta-anadolu-ekseninde-bir.html?m=1